Czynniki biologiczne

Szkodliwe czynniki biologiczne obejmują drobnoustroje komórkowe, pasożyty wewnętrzne, jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego, w tym zmodyfikowane genetycznie hodowle komórkowe, które mogą być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia.

Wirusy, mające zdolność wzrostu i rozmnażania się jedynie wewnątrz zakażonej komórki. Są reprodukowane tylko przez żywą komórkę (zwierzęcą, roślinną, bakteryjną) i w czasie swego rozwoju uszkadzają komórki gospodarza. Choroby wirusowe rozprzestrzeniają się najczęściej drogą kropelkową, tzn. przy kichaniu, kaszlu lub głośnym mówieniu osoby chorej. Do zakażenia może również dojść przez przewód pokarmowy (wirusowe zapalenie wątroby typu A), przez bezpośredni kontakt z wydalinami chorego lub przez spożycie zakażonych pokarmów oraz drogą pozajelitową przez zakażone igły, strzykawki, narzędzia chirurgiczne, stomatologiczne, przetaczanie krwi zakażonej wirusami oraz drogą płciową (wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, AIDS). Istnieją również wirusy przenoszone przez kłujące stawonogi, takie jak kleszcze i komary. Najczęściej występujące w środowisku szpitalnym zakażenia wirusowe to wirusowe zapalenie wątroby typu B, ospa wietrzna, wirusowe zapalenie spojówek na oddziałach okulistycznych. Wirus opryszczki, wirus półpaśca i wirus cytomegalii wywołują zakażenia o ciężkim przebiegu klinicznym u chorych ze zmniejszoną odpornością.

Wśród chorób wywoływanych przez wirusy odzwierzęce, jak niesztowicy, ospy krów, pryszczycy przeważają ospopodobne choroby skóry i grypopodobne zakażenia u rolników o przeważnie łagodnym przebiegu. Wirus rzekomego pomoru drobiu może powodować u hodowców drobiu ostre zapalenie spojówek określane jako choroba Newcastle. Należy także wspomnieć o wirusach występujących u zwierząt, jak: wirus wścieklizny, kleszczowego zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, na które są narażeni leśnicy, weterynarze, pracownicy ogrodów zoologicznych, ferm lisów itp.

Bakterie są to drobnoustroje jednokomórkowe, rozmnażające się przez podział. Bakterie występujące u człowieka można podzielić na podstawie ich zdolności do barwienia się metodą Grama na bakterie G(-) i G (+). Niektóre z nich mają zdolność tworzenia form przetrwalnikowych w warunkach niesprzyjających dalszemu wzrostowi komórki. Mogą one ponownie przejść w formy rozwojowe, wówczas gdy warunki zewnętrzne staną się sprzyjające. Miejscami wniknięcia są najczęściej drogi oddechowe, układ pokarmowy, uszkodzone błony śluzowe i skóra.

Wśród gram-ujemnych pałeczek wywołujących choroby odzwierzęce największe znaczenie mają pałeczki wywołujące ciężką chorobę narządową – brucelozę. Wiele bakterii znajduje się stale w organizmie człowieka, a do wystąpienia objawów chorobowych dochodzi w odpowiednich warunkach, takich jak: obniżenie odporności organizmu, zaburzenia biocenozy w przewodzie pokarmowym lub po zakażeniu wirusowym. Bakterie chorobotwórcze cechują się zdolnością do wytwarzania toksyn oraz zdolnością do rozprzestrzeniania się w organizmie i rozmnażania w nim.

Grzyby mogą powodować zarówno zakażenia uogólnione, jak i zmiany miejscowe, np. na skórze i błonach śluzowych. U dzieci, zwłaszcza u noworodków i niemowląt, dość często spotyka się zakażenie drożdżakiem. Szczególnie ciężki przebieg mają zakażenia płuc i ośrodkowego układu nerwowego wywołane przez Cryptococcus neoformans. Zarówno Candida albicans, jak i Cryptococcus wywołują nadkażenia u osób ciężko chorych leczonych antybiotykami i chorymi z rozległymi oparzeniami.

Do grzybów i ich składników mogących spowodować zmiany chorobowe należą:
– grzyby niższe (pleśnie, dermatofity),
– mikotoksyny,
– glukany,
– podstawczaki.

Riketsje są to drobnoustroje bakteriopochodne. Zajmują pośrednie miejsce między wirusami i bakteriami. Swoimi właściwościami zbliżają się z jednej strony do wirusów (pasożytnictwo wewnątrzkomórkowe), z drugiej zaś do bakterii (budowa komórkowa). Przenoszone są one na człowieka przede wszystkim przez wszy, pchły i kleszcze. Do najczęściej spotykanych chorób należą: dur plamisty, gorączka Q, gorączka Gór Skalistych.

Stawonogi, a szczególnie pył z nich, wydaliny i inne drobne cząstki mogą powodować występowanie chorób alergicznych układu oddechowego. Należą do nich skorupiaki, pajęczaki i owady.

Mykoplazmy są drobnoustrojami mniejszymi od bakterii, mają jednak metabolizm podobny do bakteryjnego. U człowieka wywołują tzw. nietypowe zapalenie płuc.

Pierwotniaki są to jednokomórkowe organizmy zwierzęce. Pierwotniaki chorobotwórcze wydzielają do środowiska enzymy, hemolizyny, a także toksyczne i antygenowe substancje, które są przyczyną objawów klinicznych. Najczęstsze zakażenia pierwotniakowe u człowieka to toksoplazmoliza, lambioza.

Robaki pasożytnicze mogą oddziaływać chorobotwórczo zarówno jako organizmy dojrzałe, jak i w stadium larwalnym. Zakażenie (tzw. inwazja) następuje zwykle drogą pokarmową, przez połknięcie jaj lub larw pasożyta. Najczęstsze robaczyce przewodu pokarmowego to owsica, glistnica, tasiemczyce i włośnica.

Czynniki biologiczne wywierają niekorzystny wpływ na organizm ludzki i mogą być przyczyną chorób zawodowych. Wyżej wymienione czynniki biologiczne (wirusy, riketsje, bakterie, grzyby itd.) mogą wywoływać:
– zawodowe choroby zakaźne i inwazyjne – należą do nich:
a) bruceloza – odzwierzęca choroba zakaźna, na którą są narażeni pracownicy zajmujący się hodowlą zwierząt, lecznictwem medycznym i weterynaryjnym,   

b) leptospiroza – odzwierzęca choroba zakaźna obejmująca zachorowania przede wszystkim pracowników przemysłu mięsnego, rolno-spożywczego, rolnictwa, melioracji, kanalizacji, robót ziemnych, personelu zootechniczno-weterynaryjnego, hodowców zwierząt futerkowych i drobiu, myśliwych, 

c) wirusowe zapalenie wątroby (WZW) zróżnicowane w zależności od typu A czy B zachorowań. Choruje na to schorzenie głównie personel medyczny ze szczególnym
zagrożeniem grup zawodowych tzw. specjalnego ryzyka odnośnie zakażenia
wirusem B (pracownicy oddziałów zakaźnych, stacji krwiodawstwa itp.),

– schorzenia układu oddechowego – wywoływane przez drobnoustroje pochodzenia roślinnego (bakterie, promieniowce, grzyby), które np. w trakcie procesów magazynowania, przetwarzania i użytkowania różnych surowców roślinnych uwalniają się wraz z pyłem i stanowią zagrożenie np. dla rolników, pracowników
spichrzów, młynarzy, pracowników zatrudnionych w słodowniach, wytwórniach pasz, tartakach itp.
– choroby uczuleniowe powodowane przez alergeny pochodzenia zwierzęcego lub
roślinnego.

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych

Szkodliwe czynniki biologiczne, w zależności od możliwości wywoływania chorób u ludzi dzielą się na 4 grupy zagrożenia:

Grupa 1 zagrożenia – czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne.

Grupa 2 zagrożenia – czynniki, które mogą wywoływać choroby u ludzi, mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale rozprzestrzenianie ich w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

Grupa 3 zagrożenia – czynniki, które mogą wywoływać ciężkie choroby u ludzi, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

Grupa 4 zagrożenia – czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.