Regulacje prawne

Pojęcie wypadku przy pracy

Za wypadek przy pracy uważa się:

– nagłe zdarzenie,

– wywołane przyczyną zewnętrzną,

– powodujące uraz lub śmierć,

– które nastąpiło w związku z pracą.                                                                                      

Wszystkie wymienione wyżej elementy (nagłość, przyczyna zewnętrzna, uraz lub śmierć, związek z pracą) muszą zaistnieć jednocześnie, aby zdarzenie, któremu uległ pracownik, mogło być zakwalifikowane jako wypadek przy pracy. Brak choćby jednego z tych czynników uniemożliwia uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy. Dla prawidłowego kwalifikowania zdarzenia jako wypadku przy pracy, niezbędne jest dokładne określenie składników definicji wypadku przy pracy.

Nagłość zdarzenia

Kryterium nagłości przesądza o tym, czy dane zdarzenie zakwalifikuje się jako wypadek przy pracy czy też jako chorobę zawodową. Ustalono wykładnię w orzecznictwie sądowym, że zdarzenie nagłe zachodzi wtedy, gdy nie trwa dłużej niż wynosi czas jednej zmiany roboczej. Nie należy jednak w praktyce tej granicy czasowej traktować jako sztywnej (np. praca w godzinach nadliczbowych), a ocena nagłości powinna być dokonana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danego wypadku.

 Uraz

Nastąpiło rozszerzenie definicji wypadku przy pracy o pojęcie „urazu” – uszkodzenia tkanek ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika zewnętrznego.

 Przyczyna zewnętrzna

Kryterium to określa, że dane zdarzenie jest tylko wtedy wypadkiem przy pracy, jeżeli nastąpiło na skutek działania czynników zewnętrznych. Mogą to być:

– urazy spowodowane działaniem elementów ruchomych, luźnych, ostrych i wystających,   maszyn, urządzeń, narzędzi,

– działanie zbyt wysokich lub zbyt niskich temperatur (oparzenia, odmrożenia),

– działanie energii elektrycznej (porażenie prądem elektrycznym),

– działanie substancji chemicznych (np. zatrucia),

– wysiłek fizyczny niezbędny do wykonywania pracy (np. dźwiganie ciężaru, nawet gdy nie są przekroczone dopuszczalne normy),

– urazy spowodowane potknięciem i upadkiem.

Niemożliwe jest przytoczenie wszystkich przyczyn zewnętrznych mogących swoim działaniem na człowieka spowodować wypadek. Dlatego też każdy wypadek rozpatruje się indywidualnie, biorąc pod uwagę wszystkie możliwe przyczyny tym bardziej, że mogą istnieć przyczyny wewnętrzne (schorzenia pracownika). W praktyce przedmiotem sporu bywają sytuacje, w których wypadek następuje na skutek działania przyczyn zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych.

Z tego względu do uznania zdarzenia za wypadek przy pracy wystarczy ustalenie przynajmniej jednej przyczyny zewnętrznej, choćby działały równocześnie i inne.

Ta zasada znajduje zastosowanie wtedy, gdy samoistne schorzenie staje się przyczyną wypadku obok przyczyny zewnętrznej. W związku z tym niewykluczone jest uznanie np. zawału serca za wypadek przy pracy, jeżeli nastąpił on jako wynik nieprawidłowości w sposobie lub warunkach wykonywanej pracy.

UWAGA:

Należy pamiętać, że istnienie przyczyny zewnętrznej jest bezwzględnym warunkiem uznania danego zdarzenia za wypadek przy pracy. Jeżeli niezdolność do pracy nastąpiła wyłącznie na skutek działania czynnika lub czynników wewnętrznych – zdarzenie nie może być zakwalifikowane jako wypadek przy pracy.

Związek z pracą

Związek z pracą zachodzi wówczas, gdy istotną przyczyną wypadku jest pełnienie przez pracownika obowiązków wynikających ze stosunku pracy bądź związanych z nim. Okoliczność, że wypadek zdarzył się w czasie przeznaczonym na pracę (związek czasowy) i w miejscu pracy (związek miejscowy) stwarza domniemanie związku przyczynowego z pracą (chyba że zachodzą okoliczności wykluczające istnienie takiego związku). Związek przyczynowy między wypadkiem a pracą zachodzi wówczas, gdy jedno zdarzenie jest skutkiem drugiego.

Dla oceny zaś, czy ten związek istnieje, bez znaczenia pozostaje okoliczność, czy ma on charakter bezpośredni czy pośredni.

W szczególności związek z pracą zachodzi:

– podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych,

– podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,

– w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Przez wykonywanie czynności podczas pracy należy rozumieć zachowanie się pracownika, jego działanie lub zaniechanie działania w samym procesie pracy, w czasie wykonywania zwykłych czynności, czyli czynności, które są zgodne z umową o pracę, rodzajem zajmowanego stanowiska, z zakresem czynności, z funkcjami zawodowymi – wchodzą tym samym w zakres obowiązków pracownika.

Określenie podczas wykonywania czynności wskazuje, że wypadek mógł powstać w czasie wykonywania czynności, jednak nie w bezpośrednim związku z ich wykonywaniem.

Związek z pracą (tak pod względem czasowym, jak i miejscowym) rozpoczyna się w momencie przekroczenia przez pracownika bramy zakładu, wejścia na teren zakładu pracy lub do budynku, w którym mieści się zakład (instytucja), a kończy się w momencie i miejscu opuszczenia zakładu. Wszystkie normalne przerwy w procesie pracy, spowodowane zarówno względami organizacyjnymi, jak i fizjologicznymi, nie przerywają związku z pracą lub związku ze zwykłymi czynnościami pracownika pod warunkiem, że czynność pracownika służy bezpośrednio lub pośrednio albo też jest konieczna dla prawidłowego wykonywania czynności służbowych.

Jeżeli chodzi o wypadki związane z wykonywaniem czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia, decydujące znaczenie ma intencja, jaką kierował się pracownik. Natomiast nie ma znaczenia fakt, czy działanie to – obiektywnie rzecz biorąc – było rzeczywiście w interesie zakładu pracy.

W celu ustalenia związku przyczynowego wypadku z pracą wystarczy istnienie chociażby pośredniego związku między nimi. W razie wątpliwości należy przyjmować, że taki związek istnieje.

Sąd Najwyższy określił związek przyczynowy między wypadkami a pracą w sposób następujący: według ustawy wypadkowej odpowiedzialność zakładu pracy jest odpowiedzialnością za skutek, niezależną od warunków pracy, a więc nie pozostającą w bezpośrednim związku przyczynowym z pracą. Wystarczy, że zdarzenie nastąpiło w miejscu pracy i w czasie pracy. Nie musi być ono następstwem warunków pracy, gdyż odpowiedzialność w sprawach wypadkowych opiera się na zasadzie ryzyka (wyrok SN z dnia 19.12.1986r. – sygn. akt III PAN 44/886).

Dlatego nie przerywa związku przyczynowego z pracą wypadek, jakiemu uległ pracownik korzystający z urządzeń sanitarnohigienicznych, będących do dyspozycji pracownika w czasie pracy, czy wypadek, który nastąpił wskutek nieprzestrzegania przez pracownika przepisów BHP lub wskutek nietrzeźwości pracownika (chociaż w takim przypadku może on nie otrzymać świadczeń przewidzianych w ustawie).

Zgodnie z dotychczasową wykładnią przyjętą w orzecznictwie Sądu Najwyższego, nie może być kwalifikowany jako wypadek przy pracy:

– samobójstwo pracownika w zakładzie (jeśli fakt samobójstwa nie ulega wątpliwości),

– wypadek, jaki zdarzył się pracownikowi w czasie przebywania w godzinach pracy poza zakładem w celu nabycia artykułów żywnościowych,

– wypadek w wyniku bójki na tle osobistym.

Są to oczywiście tylko niektóre przykłady, niewyczerpujące wszystkich możliwości. Generalnie jednak funkcjonuje zasada, że załatwianie spraw prywatnych nie ma prawnego ani społecznego uzasadnienia, aby wypadki zdarzające się w tym czasie obejmować ochroną prawną z tytułu wypadków przy pracy. To samo dotyczy wypadków, które powstały przy wykonywaniu czynności kolidujących z prawem i niezwiązanych z wykonywaniem obowiązków wynikających ze stosunku pracy (np. podczas kradzieży mienia zakładowego).

Wypadki traktowane na równi z wypadkami przy pracy

Niektóre wypadki są traktowane na równi z wypadkami przy pracy, chociaż ich związek z pracą jest dalszy, a niekiedy tylko pochodny. Traktowanie tych wypadków na równi z wypadkami przy pracy wynika przede wszystkim ze społecznego podejścia ustawodawcy. Należy pamiętać, że w tym przypadku związek wypadku z pracą może zachodzić wtedy, gdy dotyczy osób będących pracownikami zakładu.

Na równi z wypadkiem przy pracy, w zakresie uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie, traktuje się wypadek, któremu pracownik uległ:

– w czasie podróży służbowej w okolicznościach innych niż dla wypadku przy pracy, chyba, że wypadek spowodowany został postępowaniem pracownika, które nie pozostaje w związku z  wykonywaniem powierzonych mu zadań,

– podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony,

– przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy organizacje związkowe.

Poniżej podano wybrane orzeczenia Sądu Najwyższego, do wykorzystania przez zespoły powypadkowe, które mogą być pomocne przy kwalifikacji zdarzenia jako wypadku przy pracy:

Nagłość zdarzenia

„Doznanie obrażeń w wyniku upadku i uderzenia o twarde przedmioty w miejscu pracy jest typowym przykładem nagłego zdarzenia, o którym mówi art. 6 ustawy wypadkowej z dnia 12.06.1975r.” (wyrok SN z dnia 02.02.1977r. III PRN 50/776).

„Wręczenie pracownikowi pisma zawierającego oświadczenie zakładu pracy o wypowiedzeniu umowy o pracę nie stanowi nagłego zdarzenia wywołanego przyczyną zewnętrzną w rozumowaniu art. 6 ustawy wypadkowej” (uchwała SN z dnia 06.05.1976r. III PZP 2/776).

 Przyczyna zewnętrzna

„Jeżeli przyczyna zewnętrzna wypadku występuje w zbiegu z przyczyną wewnętrzną, to dla uznania danego zdarzenia za wypadek przy pracy wystarczy, jeżeli zostanie wykluczone, że bez tego czynnika zewnętrznego nie doszłoby do skutku w postaci uszczerbku na zdrowiu” (wyrok SN z dnia 04.05.1984r. II PRN 6/884).

„Przyczyną zewnętrzną w rozumieniu art. 6 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975r. może być nawet niefortunny odruch pracownika – jego nieskoordynowane poruszenie się powodujące potknięcie się i upadek na gładkiej powierzchni” (wyrok SN z dnia 16.06.1980r. III PRN 33/880).

„Przyczynę zewnętrzną mogłoby stanowić zatrudnienie w godzinach nadliczbowych, gdyby okazało się na podstawie opinii biegłego – lekarza, że rodzaj czy warunki pracy wpłynęły na zaostrzenie objawów schorzenia samoistnego (wady serca) doprowadzając do omdlenia i upadku na kamienną podłogę, powodującego obrażenia głowy i zagrażającego życiu” (wyrok SN z dnia 24.06.1977r. III PRN 18/777).

„Zawał mięśnia sercowego może być uznany za wypadek przy pracy w rozumieniu art. 6 ustawy wypadkowej, jeżeli nastąpił w czasie wykonywania pracy w normalnych warunkach przez pracownika dotkniętego schorzeniem samoistnym na skutek przyczyny zewnętrznej lub wystąpienia dodatkowych zdarzeń, które w konkretnych okolicznościach mogą być uznane za współsprawcze przyczyny zewnętrzne” (wyrok SN z dnia 25.10.1994r. II URN 38/94).

„Podniesienie przez pracownika w czasie pracy znacznego ciężaru, które doprowadziło do nagłego uszkodzenia organizmu w takim stopniu, że stał się on niezdolnym do wykonywania dotychczasowej pracy, ma charakter wypadku przy pracy, choćby nawet pracownik przed wypadkiem dotknięty był schorzeniem samoistnym, które jednak pozwalało na wykonywanie codziennych czynności w pracy” (wyrok SN z dnia 16.02.1977r. III PR 55/776).

„Nie może mieć charakteru przyczyny zewnętrznej wypadku – w rozumieniu art. 6 ustawy z12 czerwca 1975r. – sam fakt zdenerwowania spowodowanego nie odpowiadającym życzeniu pracownika przesunięciem go do innej pracy” (wyrok SN z dnia 22.06.1977r. III PNN 12/777).

„Stres psychiczny związany z wykonywaniem obowiązków pracowniczych, mieszczących się w granicach normy, który przeciętny organizm ludzki może znieść bez istotnego uszczerbku dla zdrowia, nie jest przyczyną zewnętrzną w rozumieniu art. 6 ustawy wypadkowej” (wyrok SN z dnia 07.10.1986r. II URN 166/886).

„Wysiłek fizyczny powodujący w czasie pracy uszkodzenie organu wewnętrznego pracownika dotkniętego schorzeniem samoistnym może uzasadnić uznanie tego zdarzenia za wypadek przy pracy, jeżeli wysiłek ten będący zdarzeniem zewnętrznym w sposób istotny przyspieszył lub pogorszył istniejący już stan chorobowy” (uchwała SN z dnia 10.02.1977r. III PR 194/776).

„Nie można wykluczyć uznania zawału za wypadek przy pracy pod warunkiem jednakże stwierdzenia, że zdarzenie to nastąpiło w związku z pracą na skutek przyczyny zewnętrznej w znaczeniu nadanym temu pojęciu w ustawie wypadkowej. Zawał serca jest wynikiem przyczyn istniejących w samym organizmie człowieka, łączących się ze stanem jego zdrowia, predyspozycjami ustrojowymi i właściwościami wewnętrznymi – są to więc przyczyny wewnętrzne. Przy istnieniu tych przyczyn do wystąpienia zawału mogą też doprowadzić przyczyny zewnętrzne.

Przy takim zaś zbiegu przyczyn wywołujących zawał, do uznania takiego zdarzenia za wypadek przy pracy istotne znaczenie ma rodzaj przyczyny zewnętrznej i jej rola w wystąpieniu zawału” (uchwała SN z dnia 06.05.1976r. III PZP 2/776).

„Okoliczność, iż uszkodzenie ciała, istotne pogorszenie stanu zdrowia lub śmierć podczas pracy nastąpiły na tle stwierdzonych u pracownika schorzeń samoistnych, nie wyłącza sama przez się uznania zdarzenia za wypadek, jeżeli w stanie faktycznym danej sprawy ujawniły się fakty o charakterze przyczyny zewnętrznej, z którymi pozostaje w związku określony skutek. Takim czynnikiem o charakterze przyczyny zewnętrznej może być nadmierny, przy uwzględnieniu stanu zdrowia pracownika, wysiłek podejmowany przezeń przy wykonywaniu pracy i zdeterminowany szczególnymi jej warunkami irodzajem, jeżeli stał się istotną i współdecydującą przyczyną w powstawaniu sytuacji prowadzącej do zawału serca” (uchwała SN z dnia 13.01.1977r. III PZP 15/776).

„Okoliczności, że ciężar przenoszonego ciężaru nie przekroczył normy dopuszczalnej dla jednego pracownika przy przenoszeniu ciężarów, nie wyłącza możliwości uznania zdarzenia za wypadek przy pracy, gdy dla pracownika, który doznał zawału podczas podniesienia ciężaru, ze względu na istniejący już stan chorobowy, stanowił nadmierny wysiłek” (wyrok SN z dnia 15.06.1977r. III PRN 11/777).

„Poronienie jako następstwo wysiłku fizycznego pracownicy w związku z wykonywaną pracą jest wypadkiem przy pracy” (uchwała SN z dnia 10.01.1979r. III PZP 19/778).

„Błędny jest pogląd, że predyspozycje organizmu do określonego schorzenia uniemożliwiają uznanie, że pracownik uległ wypadkowi przy pracy. Jeżeli przyczyna zewnętrzna występuje w zbiegu z przyczyną wewnętrzną, to do uznania danego zdarzenia za wypadek przy pracy wystarczy, jeżeli zostanie wykluczone, że bez tego czynnika zewnętrznego nie doszłoby do skutku w postaci uszczerbku na zdrowiu” (wyrok SN z dnia 04.05.1984r. II PRN 6/884).

Związek z pracą

„Podjęcie przez pracownika nawet nienależących do niego obowiązków, ale celowych czynności zwykle wykonywanych w zakładzie, dowodzi związku zdarzenia z pracą, skoro pracownik działał w interesie zakładu pracy” (wyrok SN z dnia 13.05.1982r. II PAN 8/882).

„Pobicie pracownika podczas wykonywania prze niego zwykłych czynności pracowniczych w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do ich wykonywania jest z reguły wystarczającą przesłanką do uznania, że zdarzenie to nastąpiło w związku przyczynowym z pracą – art. 6 ustawy wypadkowej z 1975r. Pobicie pracownika na terenie zakładu pracy lub w miejscu wyznaczonym do wykonywania zleconych czynności pracowniczych, w którym znalazł się przypadkowo, podczas wykonywania czynności sprzecznych z istotą i celem zleconej mu pracy nie pozostaje w związku z jego obowiązkami pracowniczymi,nie jest więc wypadkiem przy pracy, zwłaszcza wtedy, gdy zostało spowodowane wyłącznie oczywiście niewłaściwym zachowaniem się pobitego” (wyrok SN z dnia 11.08.1978r. III PRN 25/778).

„Wypadek, któremu uległ pracownik na terenie zakładu przy wysiadaniu z autobusu zakładowego, przewożącego pracowników do pracy, jest wypadkiem przy pracy w rozumieniu art.6 ustawy wypadkowej z 1975r.” (uchwała SN z dnia 28.08.1978r. III PZP 10/778).

„Kierowca, który doznał zawału mięśnia sercowego wskutek nadmiernego wysiłku przy wykonywaniu – bez polecenia przełożonego – nie należącego do jego obowiązków wyładunku towaru, przewożonego w ramach usług transportowych zatrudniającego go zakładu pracy, wobec niemożności dokonania tego wyładunku przez odbiorcę – działał w interesie swojego zakładu pracy w rozumieniu art.6 ustawy z dnia 12.06.1975r.” (uchwała SN z dnia 19.05.1980r. III PZP 5/880).

„Wypadek, jakiemu uległ pracownik w czasie godzin pracy podczas zabezpieczenia na terenie zakładu pracy przed opadami atmosferycznymi motoroweru, którym dojeżdżał do pracy, jest wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 6 ustawy wypadkowej” (uchwała SN z dnia 19.09.1979r. III PZP 7/779).

„Upadek pracownika podczas wykonywania przez niego zwykłych czynności w zakładzie pracy, w wyniku którego to upadku doznał on złamania podstawy czaszki i innych obrażeń powodujących śmierć – nie jest wypadkiem przy pracy, gdy upadek był następstwem ataku padaczkowego” (uchwała SN z dnia 13.01.1977r. III PZP 16/776).

„Odbycie podróży do sądu celem złożenia zeznań w sprawie, której stroną jest zakład pracy, o ile pracownik nie został delegowany przez ten zakład, nie jest wykonywaniem przez pracownika czynności w interesie zakładu pracy w rozumieniu art.6 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej z 1975r.” (wyrok SN z dnia 15.05.1978r. IIIPRN 13/778).

„Wypadek, jakiemu uległ pracownik w czasie przerwy śniadaniowej i podczas czynności, które pozostają w związku z celem przerwy śniadaniowej, jest wypadkiem przy pracy, jeżeli nawet zdarzenie powodujące uszczerbek na zdrowiu zostało wywołane zachowaniem pracownika, wykazującym brak należytej ostrożności lub przezorności” (wyrok SN z dnia 22.08.1979r. III PR 58/779).

„Stan nietrzeźwości świadczy o naruszeniu dyscypliny pracy i uzasadnia wyciągnięcie stosownych konsekwencji, włącznie do rozwiązania umowy o pracę ze skutkiem natychmiastowym z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych, nie stanowi zerwania więzi z pracą” (wyrok SN z dnia 30.01.1985r. II PRN 20/885).

„Odmowa użycia probierza trzeźwości przez pracownika może stanowić – z uwzględnieniem całokształtu sprawy – jedną z okoliczności obciążających. Z reguły bowiem trzeźwy pracownik nie ma interesu w tym, aby odmówić użycia probierza trzeźwości” (wyrok SN z dnia 24.05.1985r. I PRN 39/885).

„Nie jest wypadkiem przy pracy wypadek, jakiemu uległ w czasie pilotowania wycieczki pracownik zakładu mającego za zadanie organizację wycieczek, jeżeli pilotowanie wycieczki miało miejsce w czasie urlopu wypoczynkowego pracownika na podstawie szczególnego porozumienia stron, nie mającego charakteru dodatkowej umowy o pracę ani charakteru porozumienia zmieniającego treść dotychczasowej umowy o pracę” (uchwała SN z dnia 11.11.1980r. III PZP 8/880).

Wypadki zrównane z wypadkami przy pracy

„Ochrona zagwarantowana pracownikowi będącemu w podróży służbowej przez art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy wypadkowej jest bardzo szeroka i wyklucza związek zdarzenia z pracą tylko wtedy, gdy wypadek został spowodowany postępowaniem pracownika, które nie pozostawało w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań” (wyrok SN z dnia 06.12.1990r. II PRN 10/990).

„Nie stanowi wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy w rozumieniu przepisów rozporządzenia Przewodniczącego KPiP z dnia 25.08.1969r. (Dz. U. Nr 23, poz. 170) wypadek drogowy, jakiemu uległ lekarz udający się – bez delegacji służbowej – na posiedzenie Towarzystwa Chirurgów Polskich” (uchwała SN z dnia 27.05.1976r. III PZP 3/776).

„Śmierć pracownika w czasie wypoczynku po pracy będąca następstwem zatrucia wskutek nienależytego funkcjonowania urządzeń ogrzewczych w kwaterze wynajętej przez zakład pracy w miejscowości, do której został on oddelegowany, stanowi wypadek zrównany z wypadkiem przy pracy” (uchwała SN z dnia 21.12.1973r. III PZP 25/775).

„Wypadek, jakiemu uległ pracownik delegowany przez macierzysty zakład pracy poza miejsce stałego zamieszkania podczas czynności przygotowawczych do nocnego spoczynku (mycie się pracownika przed udaniem się do snu) ma charakter wypadku przy pracy w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy wypadkowej z 1975r.” (wyrok SN z dnia 12.08.1977r. III PRN 25/777).

Zgodnie z ustawą z dnia 30.10.2002r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jednolity: Dz. U. z 2015r., poz. 1242 z póżn. zm.) wprowadzono pojęcia dotyczące rodzaju wypadku. I tak za:

wypadek śmiertelny – uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiła śmierć w okresienieprzekraczającym 6 miesięcy od dnia wypadku,

wypadek zbiorowy – uważa się wypadek, któremu w wyniku tego samego zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby,

wypadek ciężki – uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiło ciężkie uszkodzenie ciała,takie jak: utrata wzroku, słuchu, mowy, zdolności rozrodczej lub inne uszkodzenie ciała albo rozstrój zdrowia, naruszające podstawowe funkcje organizmu, a także choroba nieuleczalna lub zagrażająca życiu, trwała choroba psychiczna, całkowita lub częściowa niezdolność do pracy w zawodzie albo trwałe, istotne zeszpecenie lub zniekształcenie ciała.

Ustalanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy

Wszechstronne i szybkie zbadanie każdego wypadku przy pracy – rzetelne ustalenie okoliczności i przyczyn takiego wypadku – jest niezbędne przede wszystkim ze względów profilaktycznych tak w skali zakładu pracy, jak i w skali całego kraju.

Obowiązki pracodawcy

W razie wypadku przy pracy pracodawca jest obowiązany:

– podjąć niezbędne działania eliminujące lub ograniczające zagrożenie,

– zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym,

– ustalić w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyny wypadku,

– zastosować odpowiednie środki zapobiegające podobnym wypadkom,

– niezwłocznie zawiadomić właściwego okręgowego inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy.

UWAGA

Ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku następuje z urzędu, a więc bez wniosku poszkodowanego. Podstawę do wszczęcia postępowania stanowi informacja o zaistnieniu wypadku przekazana przez poszkodowanego, innego pracownika lub także może stanowić zaświadczenie o czasowej niezdolności do pracy.

Zabezpieczenie miejsca wypadku – miejsce wypadku należy zabezpieczyć do czasu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku w sposób wykluczający:

– dopuszczenie do miejsca wypadku osób niepowołanych,

– uruchomienie bez koniecznej potrzeby maszyn i innych urządzeń technicznych, które w związku z wypadkiem zostały wstrzymane,

– dokonywanie zmiany położenia maszyn i innych urządzeń technicznych, jak również zmiany położenia innych przedmiotów, które spowodowały wypadek lub pozwalają odtworzyć jego okoliczności.

Zgodę na uruchomienie maszyn i innych urządzeń technicznych lub dokonanie zmian w miejscu wypadku wyraża pracodawca w uzgodnieniu ze społecznym inspektorem pracy, po dokonaniu oględzin miejsca wypadku, oraz po sporządzeniu (jeśli zachodzi potrzeba) szkicu lub fotografii miejsca wypadku.

UWAGA:

Zgodę w sytuacji zaistnienia wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub zbiorowego wyraża pracodawca po uzgodnieniu z właściwym inspektorem pracy i prokuratorem, a w razie zaistnienia takich wypadków w zakładzie górniczym – także po uzgodnieniu z właściwym organem państwowego nadzoru górniczego.

Dokonywanie zmian w miejscu wypadku bez uzyskania zgody właściwego inspektora pracy i prokuratora jest dopuszczalne, jeżeli zachodzi konieczność ratowania osób lub mienia albo zapobieżenia grożącemu niebezpieczeństwu.

Udzielanie pierwszej pomocy

Pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom sprawnie funkcjonujący system pierwszej pomocy w razie wypadku oraz środki do udzielania pierwszej pomocy. W szczególności pracodawca powinien zapewnić:

– punkty pierwszej pomocy w wydziałach(oddziałach), w których wykonywane są prace powodujące duże ryzyko wypadku lub związane z wydzielaniem się par, gazów albo pyłów substancji sklasyfikowanych jako niebezpieczne ze względu na ostre działanie toksyczne,

– apteczki w poszczególnych wydziałach(oddziałach) zakładu pracy.

Punkty pierwszej pomocy i apteczki powinny spełniać poniższe wymagania:

– ilość, usytuowanie i wyposażenie punktów pierwszej pomocy i apteczek powinny być ustalone w porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, z uwzględnieniem rodzajów i nasilenia występujących zagrożeń,

– obsługa punktów i apteczek na każdej zmianie powinna być powierzana wyznaczonym,przeszkolonym w udzielaniu pierwszej pomocy,

– w punktach pierwszej pomocy i przy apteczkach,w widocznych miejscach, powinny być wywieszone instrukcje o udzielaniu pierwszej pomocy w razie wypadku oraz wykazy pracowników przeszkolonych w udzielaniu pierwszej pomocy,

– punkty pierwszej pomocy i miejsca usytuowania apteczek powinny być odpowiednio oznakowane zgodnie z Polską Normą i łatwo dostępne.

Ponadto należy:

– zapewnić poszkodowanemu odpowiedni transport do lekarza lub, jeśli sytuacja tego wymaga, sprowadzić lekarza do poszkodowanego,

– zaznajomić pracowników z telefonami alarmowymi (pogotowie ratunkowe, ośrodek zdrowia itp.).

Obowiązki pracownika

– pracownik, który uległ wypadkowi, jeżeli stan jego zdrowia na to pozwala, powinien poinformować niezwłocznie o wypadku swojego przełożonego.

CHOROBY ZAWODOWE

Za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych „narażeniem zawodowym”.

Przy zgłaszaniu podejrzenia, rozpoznawaniu i stwierdzaniu chorób zawodowych uwzględnia się choroby ujęte w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że choroba została spowodowana narażeniem zawodowym, czyli:

– działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo,

– sposobem wykonywania pracy.

Ocena narażenia zawodowego

Narażenie zawodowe podlega ocenie, przy dokonywaniu której uwzględnia się w odniesieniu do:

– czynników chemicznych i fizycznych – rodzaj czynnika, wartość stężeń lub natężeń i średni czas narażenia zawodowego,

– czynników biologicznych – rodzaj czynnika,ustalenie kontaktu, okresu utajenia oraz stwierdzenie mechanizmu działania lub drogi szerzenia się czynnika, bez konieczności określenia stężenia tego czynnika,

– czynników o działaniu uczulającym (alergenów) – rodzaj czynnika i stwierdzenie kontaktu z takim czynnikiem w czasie pracy, jeżeli występował on w środowisku pracy, narzędziach pracy,surowcach, półproduktach lub gotowych wyrobach, bez konieczności określania stężenia tego czynnika,

– czynników o działaniu rakotwórczym –substancje, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym oraz pierwotną lokalizację nowotworu i okres latencji,

– sposobu wykonywania pracy – określenie stopnia obciążenia wysiłkiem fizycznym oraz chronometraż czynności, które mogą

powodować nadmierne obciążenie odpowiednich narządów lub układów organizmu ludzkiego.

Ocenę narażenia zawodowego przeprowadza:

– w związku z podejrzeniem choroby zawodowej –lekarz, który sprawuje profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikiem, którego dotyczy podejrzenie,

– w toku ustalania rozpoznania choroby zawodowej – lekarz zatrudniony w jednostce orzeczniczej I i II stopnia,

– w toku podejmowania decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej – właściwy inspektor sanitarny.

Ocenę narażenia zawodowego sporządza się na formularzu określonym w przepisach przy wykorzystaniu dokumentacji gromadzonej przez pracodawców i jednostki organizacyjne Państwowej Inspekcji Sanitarnej w sprawach związanych ze stosunkiem pracy, a także, jeżeli postępowanie dotyczy aktualnego zatrudnienia, na podstawie oceny przeprowadzonej bezpośrednio u pracodawcy z uwzględnieniem oceny ryzyka zawodowego.

Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej

Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej oraz jej rozpoznanie może nastąpić u pracownika lub byłego pracownika, w okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym lub po zakończeniu pracy w takim narażeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów chorobowych w okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych.

Zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej u pracownika, u którego podejrzewa się chorobę zawodową, dokonuje:

– pracodawca zatrudniający pracownika, u którego podejrzewa się chorobę zawodową,

– lekarz, który podczas wykonywania zawodu powziął podejrzenie choroby zawodowej u pracownika.

Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej może również dokonać:

– pracownik, który podejrzewa, że występujące u niego objawy mogą wskazywać na taką chorobę,przy czym pracownik aktualnie zatrudniony zgłasza podejrzenie za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną,

– lekarz stomatolog, który podczas wykonywania zawodu powziął podejrzenie wystąpienia u pacjenta choroby zawodowej,

– lekarz weterynarii, który podczas wykonywania zawodu stwierdził u pracownika, mającego kontakt z chorymi zwierzętami, objawy mogące nasuwać podejrzenie choroby zawodowej.

Podejrzenie choroby zawodowej zgłasza się:

– właściwemu państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu, właściwemu państwowemu granicznemu inspektorowi sanitarnemu, właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu,właściwemu wojskowemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu, właściwemu komendantowi wojskowego ośrodka medycyny prewencyjnej albo właściwemu inspektorowi wojskowego ośrodka medycyny prewencyjnej,

– właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy –których właściwość ustala się według miejsca, w którym praca jest lub była wykonywana przez pracownika lub według krajowej siedziby pracodawcy w wypadku, gdy dokumentacja dotycząca narażenia zawodowego jest gromadzona w tej siedzibie.

Zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej dokonuje się na formularzu, a w wypadku choroby zawodowej o ostrym przebiegu lub podejrzenia, że choroba zawodowa była przyczyną śmierci pracownika – dodatkowo w formie telefonicznej.

Jeżeli zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej dokonuje lekarz lub lekarz stomatolog, zgłoszenie to następuje przez przesłanie kopii skierowania na badania w celu rozpoznania choroby zawodowej.

Rozpoznanie choroby zawodowej

Właściwy państwowy inspektor sanitarny, który otrzymał zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej, wszczyna postępowanie, a w szczególności kieruje pracownika lub byłego pracownika, którego dotyczy podejrzenie, na badanie w celu wydania orzeczenia o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, do jednostki orzeczniczej I stopnia.

Właściwym do orzekania w zakresie chorób zawodowych jest lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne, zatrudniony w jednej z jednostek orzeczniczych I i II stopnia.

Jednostkami orzeczniczymi I stopnia są:

– poradnie chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy,

– kliniki i poradnie chorób zawodowych uniwersytetów medycznych (akademii medycznych),

– poradnie chorób zakaźnych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy albo przychodnie i oddziały chorób zakaźnych poziomu

wojewódzkiego – w zakresie chorób zawodowych zakażonych i pasożytniczych,

– podmioty lecznicze, w których nastąpiła hospitalizacja – w zakresie rozpoznawania chorób zawodowych u pracowników

hospitalizowanych z powodu wystąpienia ostrych objawów choroby.

Jednostkami orzeczniczymi II stopnia od orzeczeń wydanych przez lekarzy zatrudnionych w jednostkach orzeczniczych I stopnia są jednostki badawczo-rozwojowe w dziedzinie medycyny pracy.

Uprawniony lekarz wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, zwane dalej „orzeczeniem lekarskim”, na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika lub byłego pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego.

Jeżeli zakres informacji zawartych w powyższej dokumentacji jest niewystarczający do wydania orzeczenia lekarskiego, lekarz występuje o ich uzupełnienie do:

– pracodawcy – w zakresie obejmującym przebieg oraz organizację pracy zawodowej pracownika lub byłego pracownika, w tym pracę w godzinach nadliczbowych, dane o narażeniu zawodowym,obejmujące także wyniki pomiarów czynników szkodliwych wykonanych na stanowiskach pracy,na których pracownik był zatrudniony, stosowane przez pracownika środki ochrony indywidualnej,a w przypadku narażenia pracownika na czynniki o działaniu uczulającym (alergenów) – także o przekazanie próbki substancji, w ilości niezbędnej do przeprowadzenia badań diagnostycznych,

– lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikiem, którego dotyczy podejrzenie choroby zawodowej – w zakresie dokonania uzupełniającej oceny narażenia zawodowego oraz o udostępnienie dokumentacji medycznej wraz z wynikami przeprowadzonych badań profilaktycznych,

– lekarza ubezpieczenia zdrowotnego lub innego lekarza prowadzącego leczenie pracownika lub byłego pracownika, którego dotyczy podejrzenie choroby zawodowej – o udostępnienie dokumentacji medycznej w zakresie niezbędnym do rozpoznania choroby zawodowej,

– właściwego państwowego inspektora sanitarnego – w zakresie oceny narażenia zawodowego, zwłaszcza na podstawie dokumentacji archiwalnej oraz informacji udostępnionej na jego wniosek przez odpowiednie jednostki organizacyjne Państwowej Inspekcji Sanitarnej i służby medycyny pracy w odniesieniu do zakładów pracy, które uległy likwidacji,

– pracownika lub byłego pracownika – w zakresie uzupełnienia wywiadu zawodowego przeprowadzonego przez lekarza wykonującego zawód w ramach indywidualnej praktyki leczniczej lub zatrudnionego w podmiocie leczniczym, lub zatrudnionego w zakładzie opieki zdrowotnej albo właściwego państwowego inspektora sanitarnego wydającego skierowanie  na badanie w celu rozpoznania choroby zawodowej.

Orzeczenie lekarskie przesyła się:

– właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu,

– zainteresowanemu pracownikowi lub byłemu pracownikowi oraz,

– lekarzowi kierującemu na badania, a w przypadku gdy orzeczenie lekarskie zostało wydane przez lekarza zatrudnionego w  jednostce orzeczniczej II stopnia – również jednostce orzeczniczej I stopnia.

Procedura odwoławcza

Pracownik lub były pracownik, badany w jednostce orzeczniczej I stopnia, który nie zgadza się z treścią orzeczenia lekarskiego, może wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania przez jednostkę orzeczniczą II stopnia.

Wniosek o przeprowadzenie ponownego badania składa się w terminie 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia lekarskiego, za pośrednictwem jednostki orzeczniczej I stopnia zatrudniającej lekarza, który wydał to orzeczenie.

W przypadku wystąpienia pracownika lub byłego pracownika z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania jednostka orzecznicza I stopnia powiadamia o tym właściwego państwowego inspektora sanitarnego.

UWAGA:

Orzeczenie wydane w wyniku ponownego badania jest ostateczne.

Stwierdzenie choroby zawodowej

Decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej wydaje się na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim oraz formularzu oceny narażenia zawodowego pracownika lub byłego pracownika.

Jeżeli właściwy państwowy inspektor sanitarny przed wydaniem decyzji uzna, że materiał dowodowy jest niewystarczający do wydania decyzji, może żądać od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, dodatkowego uzasadnienia tego orzeczenia lub wystąpić do jednostki orzeczniczej II stopnia o dodatkową konsultację oraz podjąć inne czynności niezbędne do uzupełnienia tego materiału.

Właściwy państwowy inspektor sanitarny przesyła decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej:

– zainteresowanemu pracownikowi lub byłemu pracownikowi,

– pracodawcy lub pracodawcom zatrudniającym pracownika w warunkach, które mogły spowodować skutki zdrowotne uzasadniające postępowanie w sprawie rozpoznania i stwierdzenia choroby zawodowej,

– jednostce orzeczniczej zatrudniającej lekarza,który wydał orzeczenie lekarskie,

– właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy.

Właściwy państwowy wojewódzki inspektor sanitarny, Główny Inspektor Sanitarny, Główny Inspektor Sanitarny MSW i A albo Główny Inspektor Sanitarny WP przesyła decyzję wydaną na skutek odwołania podmiotom, o których mowa powyżej.

Właściwy państwowy wojewódzki inspektor sanitarny, Główny Inspektor Sanitarny, Główny Inspektor Sanitarny MSW i A albo Główny Inspektor Sanitarny WP w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej stała się ostateczna, sporządza kartę stwierdzenia choroby zawodowej i przesyła ją do Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego przez Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera w Łodzi.

Organ wydający decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej w postępowaniu odwoławczym przesyła kartę stwierdzenia choroby zawodowej w terminie, o którym mowa powyżej, także organowi wydającemu tę decyzję w I instancji.

Pracodawca przesyła niezwłocznie zawiadomienie o skutkach choroby zawodowej do Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi, po zakończeniu postępowania mającego na celu ustalenie uszczerbku na zdrowiu lub niezdolności do pracy w związku ze stwierdzoną chorobą zawodową pracownika .

Materiał w pdf