Zagrożenia w środowisku pracy

Czynniki w środowisku pracy

W środowisku pracy występują różne czynniki mogące powodować zagrożenie dla życia i zdrowia pracowników. Klasyfikacja tych czynników jest dokonywana ze względu na ich oddziaływanie na organizm jak i na ich właściwości. Czynniki te dzieli się na:

  • czynniki szkodliwe dla zdrowia, których oddziaływanie na pracownika prowadzi lub może prowadzić do schorzenia (w zależności od stopnia oddziaływania lub innych warunków czynnik szkodliwy może stać się również niebezpieczny),
    • czynniki biologiczne, czyli: drobnoustroje komórkowe w tym zmodyfikowane genetycznie; jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego w tym zmodyfikowane genetycznie; hodowle komórkowe; pasożyty wewnętrzne człowieka –  które mogą być przyczyną zakażeń, zatruć lub alergii.
    • czynniki fizyczne (hałas, wibracje, promieniowanie, pole elektromagnetyczne, elektryczność, pyły przemysłowe, czynniki niebezpieczne mogące prowadzić do urazów, takie jak poruszające się maszyny i ruchome elementy maszyn, przemieszczające się wyroby i materiały, ostre i wystające elementy),
    • czynniki chemiczne, które dzieli się w zależności od skutków i rodzaju ich działania na organizm człowieka (toksyczne, drażniące, uczulające, rakotwórcze, mutagenne, upośledzające funkcje rozrodcze) lub w zależności od sposobów wchłaniania (przez drogi oddechowe, przez skórę i błony śluzowe, przez przewód pokarmowy),
    • czynniki psychofizyczne, do których zalicza się obciążenia fizyczne (statyczne i dynamiczne) oraz obciążenia nerwowo-psychiczne (obciążenie umysłu,  przeciążenie lub niedociążenie percepcyjne, obciążenie emocjonalne, stres),
  • czynniki niebezpieczne, których oddziaływanie na pracownika prowadzi lub może prowadzić do urazu (wypadki przy pracy),
  • czynniki uciążliwe – ten rodzaj czynników nie stanowi co prawda bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia człowieka, lecz utrudnia pracę lub przyczynia się w inny istotny sposób do obniżenia jego zdolności do wykonywania pracy lub innej działalności bądź wpływa na zmniejszenie wydajności.

Identyfikacja czynników szkodliwych, uciążliwych i niebezpiecznych dla zdrowia

Czynniki fizyczne

Mogą one spowodować urazy ciała lub nawet śmierć pracownika, chorobę zawodową czy obniżenie sprawności organizmu powstają pod wpływem czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych w środowisku pracy. Decydujący jest tutaj kontakt pracownika z tymi czynnikami, przekroczenie dopuszczalnych stężeń i natężeń tych czynników, a także czas narażenia. Nazywamy to narażeniem zawodowym. Podjęcie przez pracodawcę działań mających na celu ograniczenie narażenia zawodowego obniży prawdopodobieństwo lub częstość występowania niekorzystnych zmian, czyli obniży powstanie ryzyka zawodowego.

Czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe w procesie pracy można podzielić na dwie podstawowe grupy:

  • czynniki niebezpieczne (urazowe),
  • czynniki szkodliwe i uciążliwe.

Czynniki niebezpieczne (urazowe), które działając na człowieka mogą spowodować uraz (wypadek przy pracy). Zagrożenie mogą stanowić następujące czynniki:

  •  elementy ruchome i luźne,
  • elementy ostre i wystające,
  • przemieszczanie się ludzi,
  • porażenie prądem elektrycznym,
  • poparzenie,
  • pożar lub/i wybuch.

Wymienione wyżej zagrożenia należą do czynników fizycznych działających przeważnie na pracownika w sposób nagły.

Czynniki szkodliwe i uciążliwe działające na pracownika przez okres dłuższy mogą spowodować obniżenie sprawności fizycznej i psychicznej pracownika (np. obniżenie wydajności pracy) lub zmiany w stanie zdrowia, wywołując w ostateczności choroby zawodowe. Czynniki te dzielimy na cztery podstawowe grupy:

1. Czynniki fizyczne

  • hałas ustalony i nieustalony, hałas infradźwiękowy, hałas ultradźwiękowy,
  • wibracja (ogólna i oddziałująca na organizm człowieka przez kończyny górne),
  • mikroklimat,
  • promieniowanie optyczne (widzialne, podczerwone i ultrafioletowe),
  • promieniowanie jonizujące,
  • promieniowanie laserowe,
  • pole elektromagnetyczne (niskiej i wysokiej częstotliwości),
  • pole elektrostatyczne,
  • pyły przemysłowe.

2. Czynniki chemiczne

Substancje i mieszaniny chemiczne klasyfikuje się, uwzględniając ich toksyczność, właściwości fizykochemiczne oraz działanie na środowisko, na chemikalia:

  • o właściwościach wybuchowych,
  • o właściwościach utleniających,
  • skrajnie łatwopalne,
  • wysoce łatwopalne,
  • łatwo palne,
  • bardzo toksyczne,
  • toksyczne,
  • szkodliwe,
  • żrące,
  • drażniące,
  • uczulające,
  • rakotwórcze,
  • mutagenne,
  • działające na rozrodczość,
  • niebezpieczne dla środowiska.

3. Czynniki biologiczne

  • mikroorganizmy roślinne i zwierzęce (bakterie, wirusy, riketsje, grzyby, pierwotniaki) oraz wytwarzane przez nie toksyny i alergeny,
  • makroorganizmy roślinne i zwierzęce.


4. Czynniki psychofizyczne

  • obciążenie fizyczne (statyczne i dynamiczne),
  • obciążenie psychonerwowe.
    Do tego dochodzą jeszcze czynniki społeczne:
  • zależności, powiązania i wzajemne kontakty między przełożonymi a podwładnymi oraz między pracownikami.

Podział ten nie jest wyraźny, ponieważ mogą występować czynniki szkodliwe, zaliczone np. do grupy czynników chemicznych, których działanie może być nagłe i powodować wypadek przy pracy (np. substancje bardzo toksyczne).

Występowanie czynników szkodliwych i uciążliwych w procesie pracy zachodzi między innymi podczas:

  •  stosowania szkodliwych dla człowieka surowców, produktów, półfabrykatów i innych materiałów stosowanych w procesach technologicznych, a także maszyn i urządzeń stwarzających zagrożenie czynnikami fizycznymi, chemicznymi i biologicznymi,
  • niewłaściwego transportu surowców, półfabrykatów, wyrobów, odpadów
    produkcyjnych, powodującego zagrożenia chemiczne, fizyczne, biologiczne,
  • stosowania nieodpowiednich kubatur budynków, niestosowania środków ochrony przed przenikaniem emitowanych czynników,

  • niewłaściwego pakowania, nieprawidłowego magazynowania.

W wielu zakładach pracy na stanowiskach pracy występuje po kilka czynników szkodliwych. Ważną sprawą jest określenie wszystkich czynników występujących na stanowisku pracy, ponieważ ich szkodliwe oddziaływanie na organizm człowieka może doprowadzić do obniżenia sprawności organizmu (zmniejszenie wydajności pracy) i w konsekwencji do wieloletniego narażenia na chorobę zawodową.

Znajomość czynników szkodliwych, a szczególnie poznanie ich działania na organizm ludzki, jak i dopuszczalnego stężenia czy natężenia tych czynników na stanowisku pracy, pozwala na podjęcie działań eliminujących lub ograniczających wpływ czynników, a także umożliwia zastosowanie innych, skutecznych działań profilaktycznych.

Czynniki fizyczne

Hałas

Hałas to pojęcie subiektywne, określające niekorzystne oddziaływania dźwięków złożonych o różnej częstotliwości. Według Polskiej Normy hałasem jest dźwięk o dowolnym charakterze akustycznym, niepożądany w danych warunkach i przez daną osobę. Hałas jest najczęściej występującym czynnikiem szkodliwym. Powoduje około 10% wszystkich chorób zawodowych w Polsce (dane IMP w Łodzi za 2011r.).

W zależności od częstotliwości drgań akustycznych rozróżniamy hałas:
– słyszalny (16 Hz – 16 000 Hz)
– niesłyszalny (1 Hz – 20 Hz hałas infradźwiękowy; 10 000 Hz – 40 000 Hz hałas
ultradźwiękowy)

Należy zaznaczyć, że granice podziału nie są tak wyraźne, jak przedstawiono powyżej, ponieważ jest to zależne od wrażliwości osobniczej.

Częstotliwość drgań akustycznych to ilość drgań ośrodka sprężystego (powietrza) w 1 sekundzie. Jednostką jest 1 herc (Hz).

Hałas infradźwiękowy

Hałas infradźwiękowy to hałas, w widmie którego występują składowe o częstotliwościach infradźwiękowych (1-20 Hz) i o częstotliwościach akustycznych do 50 Hz.

Źródłami hałasu infradźwiękowego na stanowiskach pracy są: sprężarki, silniki wysokoprężne, systemy wentylacyjne, klimatyzacja, piece elektryczne (stacja trafo) czy wreszcie środki transportu.

Oddziaływanie infradźwięków na organizm może objawiać się poczuciem ogólnej niedyspozycji, osłabieniem, uczuciem strachu, mrowieniem skóry, nudnościami, bólem głowy i kaszlem. Stwierdza się też przyspieszenie tętna, zaburzenia rytmu serca, obniżenie ciśnienia krwi, wzrost liczby oddechów i pogorszenie się ostrości widzenia.

Ochrona pracowników przed oddziaływaniem hałasu infradźwiękowego wymaga w zasadzie likwidacji źródeł tego hałasu lub jego ograniczenia.

Ochrona zdrowia młodocianych

Wzbronione jest zatrudnianie młodocianych w warunkach narażenia na hałas infradźwiękowy, którego:

  • równoważny poziom ciśnienia akustycznego skorygowany charakterystyką częstotliwościową G odniesiony do 8-godzinnego dobowego lub do
    przeciętnego tygodniowego, określonego w Kodeksie pracy, wymiaru czasu pracy przekracza wartość 86 dB,
  • szczytowy nieskorygowany poziom ciśnienia akustycznego przekracza wartość 135 dB.

Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet

Dla kobiet w ciąży prace w warunkach narażenia na hałas infradźwiękowy, którego:

  • równoważny poziom ciśnienia akustycznego skorygowany charakterystyką częstotliwościową G, odniesiony do 8-godzinnego dobowego lub
    przeciętnego tygodniowego, określonego w Kodeksie pracy, wymiaru czasu pracy przekracza wartość 86 dB,
  • szczytowy nieskorygowany poziom ciśnienia akustycznego przekracza wartość 135 dB.

Hałas ultradźwiękowy

Hałas ultradźwiękowy to hałas, w widmie którego występują składowe o wysokich częstotliwościach słyszalnych i niskich ultradźwiękowych, tj. od 10 kHz do 40 kHz.

Występuje on na stanowiskach pracy, gdzie stosuje się zgrzewarki, płuczki ultradźwiękowe, aparaty diagnostyczne i lecznicze, wysokoobrotowe maszyny do obróbki drewna i inne wysokoobrotowe urządzenia.

Szkodliwe oddziaływanie ultradźwięków uzależnione jest między innymi od natężenia i częstotliwości. W praktyce narażenie na ultradźwięki w przemyśle obejmuje najczęściej zakres od 16 do 60 kHz i natężenie od 115 do 140 dB. W wyniku oddziaływania ultradźwięków występują zaburzenia czynnościowe wielu narządów i układów. Do najczęstszych należą objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego, zapalenia wielonerwowe, niskie ciśnienie tętnicze krwi i zaburzenia wydzielania dokrewnego.

Zapobieganie przed oddziaływaniem ultradźwięków wymaga całkowitej izolacji człowieka przed nimi, co praktycznie jest trudne w realizacji. Stąd też najczęściej stosuje się izolację przeciwdźwiękową, ograniczającą rozchodzenie się fal. Zabezpieczenie indywidualne obejmuje ochronę całej powierzchni ciała i narządu słuchu. Stosuje się także odzież wielowarstwową – każda warstwa osłabia natężenie ultradźwięków o około 4 dB.

Hałas ultradźwiękowy na stanowiskach pracy jest charakteryzowany przez:

  • równoważne poziomy ciśnienia akustycznego w pasmach tercjowych o częstotliwościach środkowych od 10 do 40 kHz odniesione do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy lub równoważne poziomy ciśnienia akustycznego w pasmach tercjowych o częstotliwościach środkowych od 10 do 40 kHz odniesione do tygodnia pracy (wyjątkowo w przypadku oddziaływania hałasu ultradźwiękowego na organizm człowieka w sposób nierównomierny w poszczególnych dniach w tygodniu),
  • maksymalne poziomy ciśnienia akustycznego w pasmach tercjowych o częstotliwościach środkowych od 10 do 40 kHz.

WIBRACJA

Drgania mechaniczne

Wibracja oddziałuje na organizm pracownika w miejscu styczności tkanek ze źródłem drgań (czyli na drodze bezpośredniego działania mechanicznego) oraz wpływa przez układ nerwowy na organizm jako całość. Główne przyczyny powstawania drgań mechanicznych w maszynach i urządzeniach:

  • konstrukcyjne (gdy maszyny posiadają mechanizmy korbowodowe, mechanizmy krzywkowe, zapadkowe, wibratory),
  • technologiczne (gdy maszyny mają niedokładności montażowe, niewyważenie elementów obrotowych, luzy łożyskowe itp.),
  • eksploatacyjne (gdy maszyny zużywają się,powstają luzy, poprzez niewłaściwe smarowanie, zniekształcenie powierzchni itp.).

Zasięg mechanicznego oddziaływania wibracji na organizm pracownika zależy od jej parametrów fizycznych oraz od właściwości impedancyjnych tkanek.

W zależności od drogi przenoszenia na człowieka drgania dzielimy na drgania o oddziaływaniu:

  • ogólnym – kiedy drgania są przenoszone na korpus człowieka przez nogi, miednicę, plecy lub boki (oddziałują najczęściej przez podłoże, na
    którym pracują ludzie lub przez siedziska pojazdów,
  • przez kończyny górne – kiedy drgania przenoszone są na korpus człowieka przez ręce (oddziałują głównie przez używane narzędzia lub maszyny wytwarzające drgania – wiertarki, pilarki ręczne, szlifierki, młoty pneumatyczne itp.).

Drgania oddziałujące na organizm człowieka przez kończyny górne i o ogólnym działaniu są charakteryzowane przez:

  • zakres częstotliwości
  • sumę wektorową skutecznych, ważonych częstotliwościowo przyspieszeń drgań
    wyznaczonych dla trzech składowych kierunkowych X, Y, Z,
  • czas oddziaływania drgań na organizm człowieka.

Zakres częstotliwości

Drgania oddziałujące na organizm człowieka przez kończyny górne są charakterystyczne dla zakresu częstotliwości od 5,6 do 1400 Hz. Drgania o oddziaływaniu ogólnym na organizm są charakterystyczne dla zakresu częstotliwości od 0,7 do 90 Hz. Szczególnie niebezpieczne dla człowieka są częstotliwości niskie z uwagi na możliwość powstania rezonansu. Jeżeli częstotliwość drgań własnych pokryje się z częstotliwością drgań urządzenia, może powstać rezonans, który znacznie zwiększa natężenie drgań i może być przyczyną rozerwania narządów, wybroczyn i rozległych krwotoków.

Częstotliwość rezonansowa wynosi przykładowo:

  • dla płuc i serca 4-9 Hz,
  • dla żołądka 8 Hz,
  • dla narządów jamy brzusznej 4,5-10 Hz,
  • dla pęcherza moczowego 10-18 Hz,
  • dla gałki ocznej 60-90 Hz.

Kierunek oddziaływania drgań

Należy jeszcze wspomnieć o kierunkach oddziaływania drgań na człowieka. Wyróżnia się 3 kierunki oddziaływania drgań (drgań o charakterze ogólnym):

  • X, Y, Z ruchomy układ współrzędnych związanych z geometrią człowieka
    Z – wzdłuż osi pionowej człowieka przebiegającej od stóp do głowy
    X – wzdłuż osi poziomej, od pleców człowieka do klatki piersiowej
    Y – wzdłuż osi poziomej bocznej względem korpusu człowieka, od ramienia prawego do ramienia lewego
  • X, Y, Z nieruchomy układ współrzędnych związany z geometrią narzędzi dla drgań o charakterze miejscowym, gdzie:
    X, Y, Z – ruchomy układ współrzędnych związanych z geometrią ręki
    X – oś prostopadła do płaszczyzny YZ
    Y – oś prostopadła do osi Z, przechodząca wzdłuż główek kości śródręcza
    Z – oś równoległa do kierunku wyznaczonego przez kość paliczków palca środkowego i trzecią kość śródręcza.

Mikroklimat

Środowisko termiczne, czyli warunki cieplne miejsca pracy człowieka, jest ważnym czynnikiem wpływającym na jego samopoczucie, zdrowie, wydajność pracy, a także na bezpieczeństwo i higienę pracy.

Ważną rzeczą jest zapewnienie pracownikowi komfortu cieplnego, czyli takich warunków, w których człowiek ubrany stosownie do rodzaju i warunków pracy nie odczuwa chłodu lub gorąca w czasie jej wykonywania. Występuje więc stan równowagi cieplnej całego ciała. Na tę równowagę cieplną mają wpływ parametry charakteryzujące powietrze, jak:

  • temperatura,
  • wilgotność względna,
  • prędkość ruchu powietrza,
  • promieniowanie cieplne.

Oprócz wymienionych parametrów na równowagę cieplną ciała ludzkiego wpływają także: aktywność fizyczna człowieka, metabolizm, oporność cieplna odzieży (izolacyjność), stosunek pola powierzchni ciała okrytego odzieżą do pola odkrytego, temperatura powierzchni odzieży.

Ocena środowiska termicznego opiera się na normach ISO, czyli Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej.

Dla środowiska gorącego stosuje się wskaźnik WBGT, dla środowiska umiarkowanego – PMV i PPD, dla zimnego zaś – tWC (OC) i IREQ.

Mikroklimat gorący

Mikroklimat gorący na stanowiskach pracy charakteryzowany jest przez wskaźnik obciążenia termicznego WBGT (Wet Bulb Globe Temperature). Wskaźnik ten uwzględnia wpływ temperatury, prędkość ruchu powietrza, wilgotność bezwzględną powietrza oraz średnią temperaturę promieniowania otoczenia.

Wykonuje się pomiary temperatury wilgotnej naturalnej i temperatury poczernionej kuli oraz temperatury powietrza na następujących poziomach:

  • przy pracy stojącej:
    0,1; 1,1; 1,7 m od poziomu podłogi w środowisku termicznym niejednorodnym (wahania wartości wskaźnika ponad 5%)
    1,1 m w środowisku jednorodnym
  • przy pracy siedzącej:
    0,1; 0,6; 1,1 m w środowisku termicznym niejednorodnym
    0,6 m w środowisku termicznym jednorodnym.

Uzyskane średnie wartości wskaźnika WBGT porównuje się z dopuszczalnymi wartościami uwzględniającymi metabolizm, aklimatyzację oraz prędkość przepływu powietrza.

Oznaczenie metabolizmu – jednego z istotnych składników obciążenia termicznego, wiąże się z pomiarem ilości ciepła wytworzonego wewnątrz ciała ludzkiego. Energia metabolizmu, stanowiąca całkowitą ilość energii przetworzonej wewnątrz ciała, jest więc dobrym miernikiem jej oceny w przemysłowym środowisku pracy.

Ochrona zdrowia młodocianych

Młodociani pracownicy zatrudnieni w mikroklimacie gorącym nie powinni być narażeni na nadmierne jego działanie i w związku z tym:

  • wzbronione jest zatrudnianie młodocianych w pomieszczeniu pracy, gdzie temperatura przekracza 30°C, zaś wilgotność powietrza 65%, a także w warunkach bezpośredniego oddziaływania otwartego źródła promieniowania,
    w tym w szczególności przy obsłudze suszarni, spiekaniu i prażeniu rud, walcowaniu, wytapianiu, rozlewaniu i odlewaniu metali lub ich stopów, przy naprawie pieców hutniczych, obsłudze pieców do termicznej obróbki cieplnej, w hutach szkła i przetwórniach szkła – obsługa pieców do wytapiania i odprężania, przy naprawie pieców szklarskich, formowaniu szkła oraz wszelkich pracach na pomostach czynnych pieców do wytapiania szkła, pracach przy wypalaniu dolomitu i wapnia, gotowania asfaltu i pracach z gorącym asfaltem, przy bezpośredniej obsłudze pieców piekarniczych, pracach przy gotowaniu karmelu w kociołkach,
  • dozwolone jest zatrudnianie młodocianych w zakresie potrzebnym do nauki zawodu, do 3 godzin na dobę, w mikroklimacie gorącym do wartości 26°C wskaźnika obciążenia termicznego WBGT, pod warunkiem zachowania
    norm wydatku energetycznego oraz zapewnienia młodocianym na stanowiskach pracy dostatecznej ilości odpowiednich napojów i 10-minutowych przerw po każdych 50 minutach pracy – zezwolenie dotyczy nauki w następujących zawodach: 

a) przy obsłudze maszyn i urządzeń hutniczych oraz urządzeń walcowniczych w hutach żelaza i stali, wykonywanej przez chłopców, jeżeli spełnione są następujące warunki:

  • młodociany jest stopniowo wprowadzany w realizację zadań przewidzianych w ramach nauki zawodu, poczynając od obserwacji procesów produkcyjnych, poprzez wstępne ćwiczenia na stanowiskach szkoleniowych i prace pomocnicze przy obsłudze stanowisk roboczych wyznaczonych programem nauczania,
  • na stanowiskach pracy związanych z nauką zawodu jest zapewniona pełna obsada pracowników,
  • w odniesieniu do młodocianych nie może być stosowany system prac normowanych i akordowych,
  • w wydziałach stalowni, walcowni i wielkich pieców czas zajęć młodocianych nie może przekraczać 2 godzin na dobę,
  • praktyczna nauka zawodu młodocianych nie może odbywać się w spiekalniach, w hali namiarowej i gardzieli wielkich pieców, w halach odlewniczych i lejniczych, w mieszalniach stalowni oraz walcowni blach, rur i drutu,

b) przy formowaniu wyrobów z masy szklanej, z wyłączeniem wydmuchiwania ustnego, wykonywanym przez chłopców w wieku powyżej 17 lat,
c) przy wytwarzaniu wyrobów ceramicznych,
d) przy bezpośredniej obsłudze pieców piekarniczych w zakładach mechanizowanych,
e) przy produkcji wyrobów czekoladowych i z mas karmelowych, wykonywanej przez
młodocianych w wieku powyżej 17 lat.

Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet

Dla kobiet w ciąży lub karmiących piersią są to prace w środowisku, w którym występują nagłe zmiany temperatury powietrza w zakresie przekraczającym 15°C.

Mikroklimat umiarkowany

Mikroklimat umiarkowany (środowisko termiczne umiarkowane) obejmuje warunki cieplne środowisk termicznych umiarkowanych, a przede wszystkim odczucia termiczne odnoszące się głównie do równowagi cieplnej całego ciała. Wpływa na nią aktywność fizyczna człowieka, odzież, jaką ma na sobie, jak również parametry otoczenia, jak:

  • temperatura powietrza,
  • średnia temperatura promieniowania,
  • prędkość przepływu powietrza,
  • wilgotność powietrza.

Odczucie zadowolenia przez pracownika pracującego w danym środowisku termicznym określane jest jako komfort termiczny. Dla oceny mikroklimatu umiarkowanego stosuje się dwa wskaźniki:

  • wskaźnik przewidywanej oceny średniej PMV,
  • wskaźnik przewidywanego odsetka,
  • niezadowolonych PPD.

Wskaźnik przewidywanej oceny średniej PMV jest wskaźnikiem, który przewiduje średnią ocenę dużej grupy osób określających swoje wrażenia cieplne w siedmiostopniowej skali ocen.

+3 – gorąco
+2 – ciepło
+1 – dość ciepło
0 – obojętnie
– 1 – dość chłodno
– 2 – chłodno
– 3 – zimno

Wskaźnik PMV oparty jest na równowadze cieplnej, tzn. gdy wewnętrzne wytwarzanie ciepła w ciele pracownika jest równe utracie ciepła do otoczenia.

Wskaźnik PMV stosuje się do sprawdzenia, czy określone środowisko termiczne jest zgodne z kryterium komfortu. Za środowisko komfortowe termicznie uważa się środowisko, w którym wskaźnik PMV odpowiada zakresowi od -0,5 do +0,5.

Ze względu na indywidualne różnice w odczuwaniu niemożliwe jest określenie środowiska termicznego, które zadowalałoby każdego. Zawsze będzie istniał pewien procent ludzi, którzy oceniać będą warunki określonego środowiska termicznego negatywnie. W związku z tym wprowadzono drugi wskaźnik PPD. Wskaźnik przewidywanego odsetka niezadowolonych PPD – przewidywany procent ludzi, którzy w określonym otoczeniu odczuwają nadmierne gorąco lub nadmierne zimno.

Wskaźnik PPD umożliwia przewidzenie, jaki procent osób w dużej grupie będzie odczuwał brak komfortu termicznego.

Dla środowiska termicznego umiarkowanego ocenianego jako komfortowe wskaźnik ten powinien wynosić maksymalnie 10%, czyli 10% ludzi niezadowolonych.

Mikroklimat zimny

Kryterium klasyfikacji środowiska termicznego do obszaru mikroklimatu zimnego jest wartość wskaźnika PMV (przewidywana ocena średnia) w zakresie -2,0 lub mniej.

Ze względu na sposób oddziaływania mikroklimatu na organizm człowieka wyróżnia się:

  • chłodzenie miejscowe, przy którym działanie środowiska na organizm człowieka oceniane jest za pomocą wskaźnika tWC (temperatury chłodzenia powietrzem), który określa dopuszczalny czas narażenia,
  • chłodzenie ogólne, przy którym działanie mikroklimatu zimnego oceniane jest za pomocą wskaźnika wymaganej ciepłochronności IREQ.
    Jeśli ciepłochronność odzieży pracownika jest niższa od wartości wyznaczonej, to należy:
    a) zaopatrzyć pracownika w odzież zabezpieczającą go przed ogólnym
    działaniem środowiska zimnego na danym stanowisku pracy,
    b) zmniejszyć ujemne obciążenie termiczne na danym stanowisku pracy

 

W przypadku pracy na zewnątrz budynków ocenę zagrożenia odmrożeniami przeprowadza się za pomocą oceny siły chłodzącej powietrza.

 

UWAGA: Częstotliwość drgań akustycznych to ilość drgań ośrodka sprężystego (powietrza) w 1 sekundzie. Jednostką jest 1 herc (Hz).

Hałas słyszalny

Hałas słyszalny

Źródła hałasu

Wśród źródeł hałasu wyróżniamy:

  • mechaniczne (np. hałas wywołany przez maszyny i urządzenia o napędzie
    mechanicznym, elektrycznym, pneumatycznym),
  • aerodynamiczne i hydrodynamiczne (np. ruch gazów i cieczy w rurociągach, wentylatorach itp.),
  • technologiczne (np. hałas wywołany zmianą spójności materiału, jak kruszenie, łamanie itp.).

Szkodliwe lub uciążliwe skutki hałasu zależą od:

  • natężenia hałasu,
  • poziomu ekspozycji,
  • rodzaju źródeł hałasu,
  • relacji między człowiekiem a źródłem hałasu.

Natężenie hałasu

Podstawowymi pojęciami fizycznymi służącymi do charakterystyki dźwięków są:

  • ciśnienie akustyczne – przyrost ciśnienia środowiska ponad ciśnienie statyczne, które powstaje w wyniku powstawania i rozchodzenia się dźwięku. Poziom ciśnienia akustycznego jest najczęściej mierzoną wielkością pola akustycznego. Najmniejsza wartość ciśnienia akustycznego wywołująca wrażenie słuchowe nosi nazwę progu słyszalności,
  • natężenie akustyczne,
  • moc akustyczna (Lw – jest to miara energii akustycznej emitowanej ze źródła dźwięku, wyrażona w dB lub dBA).

Rodzaje hałasu

Biorąc pod uwagę zmienność natężenia hałasu w czasie, wyróżnia się następujące rodzaje:

  • hałas ustalony – poziom dźwięku A w określonym miejscu, mierzony przy włączonej charakterystyce dynamicznej S miernika poziomu dźwięku, zmienia się podczas obserwacji nie bardziej niż o 5 dB,
  • hałas nieustalony – poziom dźwięku A w określonym miejscu, mierzony przy włączonej charakterystyce dynamicznej S miernika poziomu dźwięku, zmienia się podczas obserwacji bardziej niż o 5 dB.
    Rodzajem hałasu nieustalonego jest:
  • hałas impulsowy – składa się z jednego lub wielu zdarzeń dźwiękowych, z których każdy trwa krócej niż 1 sekunda.

Hałas w środowisku pracy jest charakteryzowany przez:

  • poziom ekspozycji na hałas odniesiony do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy i odpowiadającą mu ekspozycję dzienną lub poziom ekspozycji na hałas odniesiony do tygodnia pracy i odpowiadającą mu ekspozycję
    tygodniową (wyjątkowo w przypadku hałasu oddziałującego na organizm człowieka w sposób nierównomierny w poszczególnych dniach tygodnia),
  • maksymalny poziom dźwięku A,
  • szczytowy poziom dźwięku C.

Dopuszczalne wartości hałasu

Wielkość równoważnego poziomu dźwięku jest zależna od czasu narażenia na hałas. Uszkadzające działanie hałasu kumuluje się w czasie. Hałas mający stosunkowo niewielką intensywność (75-85 dB (A)), ale działający nieprzerwanie przez dłuższy okres (kilka, a nawet kilkanaście lat), może być przyczyną trwałego uszkodzenia słuchu, jak również powstania i rozwinięcia się w organizmie chorób o podłożu nerwicowym.

Poziom ekspozycji – dopuszczalne wartości hałasu ze względu na ochronę słuchu.

Maksymalny poziom dźwięku A – określany jest jako maksymalna wartość skuteczna poziomu dźwięku A, występująca w czasie obserwacji. Nie powinien on przekraczać wartości 115 dB.

Szczytowy poziom dźwięku C – określany jako maksymalna wartość chwilowa poziomu dźwięku C, występująca w czasie obserwacji. Nie powinien on przekraczać wartości 135 dB.

Dopuszczalny poziom dźwięku ze względu na ochronę słuchu na wszystkich stanowiskach pracy przy 8-godzinnym narażeniu wynosi 85 dB. Zostało stwierdzone, że przy normatywie 85 dB(A) ryzyko trwałych uszkodzeń słuchu wynosi jednak około 5% osób pracujących w hałasie. W związku z tym zaleca się obniżenie dopuszczalnej wartości poziomu dźwięku A do 80 dB.

Progi działania – wielkości charakteryzujące hałas w środowisku pracy (bez uwzględniania skutków stosowania środków ochrony indywidualnej).

W przypadku hałasu:

  • dla poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy lub poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do tygodnia pracy – wartość progu działania wynosi 80 dB,
  • dla szczytowego poziomu dźwięku C – jako wartość progu działania przyjmuje się wartość NDN – najwyższe dopuszczalne natężenie wynoszącą 135 dB.

Działanie hałasu na organizm ludzki może być nie tylko szkodliwe, ale także uciążliwe – niewywołujące trwałych skutków w organizmie, ale mające wpływ np. na wydajność pracy.

Ochrona zdrowia młodocianych

Ograniczeniu na hałas podlegają także młodociani, a w szczególności wzbronione jest zatrudnianie młodocianych przy pracach w warunkach narażenia na hałas, którego:

  • poziom ekspozycji odniesiony do 8-godzinnego dobowego lub do przeciętnego tygodniowego, określonego w Kodeksie pracy, wymiaru czasu pracy przekracza wartość 80 dB,
  • szczytowy poziom dźwięku C przekracza wartość 130 dB,
  • maksymalny poziom dźwięku A przekracza wartość 110 dB.

Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet

Dla kobiet w ciąży prace w warunkach narażenia na hałas, którego:

  • poziom ekspozycji odniesiony do 8-godzinnego dobowego lub do przeciętnego tygodniowego, określonego w Kodeksie pracy, wymiaru czasu pracy przekracza wartość 65 dB,
  • szczytowy poziom dźwięku C przekracza wartość 130 dB,
  • maksymalny poziom dźwięku A przekracza wartość 110 dB.

 

Promieniowanie eletkromagnetyczne

Fale elektromagnetyczne mogą być wytwarzane w sposób naturalny lub sztuczny. Mogą się różnić długością fali, a więc i częstotliwością, natomiast wspólną ich cechą jest ta sama wartość prędkości rozchodzenia się w próżni. Gdy fale elektromagnetyczne rozchodzą się w jakimś ośrodku, wtedy na ogół prędkość rozchodzenia się będzie różna dla fal o różnych długościach (dyspersja fal). Różnice między falami elektromagnetycznymi o różnych częstotliwościach uwydatniają się szczególnie wyraźnie w wytwarzaniu i wykrywaniu promieniowania elektromagnetycznego. Stąd właśnie pochodzi idea podziału całego widma fal elektromagnetycznych na szereg zakresów. Kryterium podziału stanowią właściwości promieniowania, a także sposoby jego wytwarzania i detekcji. Granice dotyczą w zasadzie częstotliwości, gdyż długość fali zależy również od właściwości ośrodka. Jeśli jednak podaje się długości fal ograniczające każdy zakres, to odpowiadają one próżni.

Fale o częstotliwościach najmniejszych nazywa się – ze względu na ich wykorzystanie – falami radiowymi. Ich zakres rozciąga się od długości fali około 30 cm. Fale radiowe obejmują tak szeroki zakres widma, że w praktyce celowe okazało się wyróżnienie wśród nich fal długich, średnich, krótkich i ultrakrótkich. Fale elektromagnetyczne o długościach fali zawierających się między 1 mm a 30 cm nazywa się mikrofalami i niekiedy zaliczane są one do fal radiowych. Z mikrofalami graniczy zakres fal zwanych podczerwienią ciągnących się aż do fal świetlnych.

W środowisku pracy pracownicy często podlegają wpływom różnych pól elektromagnetycznych, rzadko zdając sobie z tego sprawę. Pola te, nazywane często promieniowaniem, są wytwarzane przez wszystkie urządzenia i przewody elektryczne zarówno w zakresie małych, jak i bardzo dużych częstotliwości. Promieniowaniem elektromagnetycznym nazywamy emisję lub przenoszenie energii w postaci fal elektromagnetycznych i przyporządkowanych im jonów. Interesować nas będzie promieniowanie niejonizujące, czyli takie, gdzie zjawisku pochłaniania fali elektromagnetycznej nie towarzyszy efekt jonizacji ośrodka, w którym fala się rozchodzi.

Do najbardziej rozpowszechnionych źródeł pól elektromagnetycznych w środowisku pracy należą między innymi:

  • urządzenia elektroenergetyczne (linie wysokiego napięcia, stacje przesyłowo – rozdzielcze, transformatory itp.),
  • urządzenia elektrotermiczne (piece łukowe i indukcyjne, nagrzewnice indukcyjne, zgrzewarki dielektryczne itp.),
  • urządzenia telekomunikacyjne (stacje nadawcze radiowe i telewizyjne, stacje bazowe telefonii komórkowej, radiotelefony, telefony komórkowe itp.),
  • urządzenia medyczne (diatermie fizykoterapeutyczne, lancetrony, diatermie
    chirurgiczne, tomografy i spektrometry jądrowego rezonansu magnetycznego itp.),
  • urządzenia elektrochemiczne i separatory magnetyczne (elektroliza, wychwytywanie metali z materiałów sypkich itp.),
  • narzędzia elektryczne, komputery, urządzenia kontroli dostępu, urządzenia wytwarzające pola elektromagnetyczne itp.

Strefy ochronne:

  • niebezpieczna – rozumiana jako obszar, w którym pracownikom nie wolno przebywać (dozwolone jest przebywanie jedynie w specjalnych kombinezonach ekranujących, ograniczających narażenie),
  • zagrożenia – rozumiana jako obszar, w którym dopuszczone jest przebywanie pracowników zatrudnionych przy źródłach przez czas krótszy od 8 godzin na dobę, zależy od natężenia pola, tak aby wskaźnik ekspozycji był < 1,
  • pośrednia – rozumiana jako obszar, w którym dopuszczone jest przebywanie pracowników zatrudnionych przy źródłach w ciągu całej zmiany roboczej.

Obszar poza zasięgiem stref ochronnych jest obszarem strefy bezpiecznej.

Pola i promieniowanie elektromagnetyczne na stanowiskach pracy charakteryzowane są jednocześnie przez następujące wielkości normatywne:

  • widmo częstotliwości,
  • natężenie pola magnetycznego o ogólnym działaniu na organizm człowieka,
  • natężenie pola elektrycznego o ogólnym działaniu na organizm człowieka,
  • natężenia pola magnetycznego o działaniu miejscowym na kończyny pracownika,
  • ręce do łokci i nogi do kolan,
  • doza rzeczywista pola magnetycznego strefy zagrożenia, o ogólnym działaniu na organizm człowieka,
  • doza rzeczywista pola elektrycznego strefy zagrożenia, o ogólnym działaniu na organizm człowieka,
  • wskaźnik ekspozycji dla dozy rzeczywistej pola elektrycznego i dozy rzeczywistej pola magnetycznego w strefie zagrożenia.

Promieniowanie optyczne

Promieniowanie optyczne to wszelkie promieniowanie elektromagnetyczne o długości fali w przedziale od 100 nm do 1 mm, występujące jako:

  • promieniowanie nadfioletowe (UV), czyli nadfiolet,
  • promieniowanie widzialne (VIS), czyli światło,
  • promieniowanie podczerwone (IR), czyli podczerwień.

Promieniowanie optyczne możemy jeszcze podzielić na:

  • promieniowanie nielaserowe,
  • promieniowanie laserowe (w którym następuje wzmocnienie światła poprzez wymuszoną emisję promieniowania).

Za źródła promieniowania optycznego uznaje się:

  • w przypadku promieniowania nielaserowego:
    a) źródła elektryczne, w szczególności: promienniki nadfioletu (UV), podczerwieni (IR), żarówki, świetlówki, lampy metalohalogenkowe, rtęciowe, ksenonowe, deuterowe i inne,
    b) źródła luminescencyjne i termiczne, które emitują promieniowanie optyczne jako produkt uboczny wykonywanego procesu technologicznego, w szczególności: łuki elektryczne, palniki plazmowe i gazowe, paleniska, piece, roztopione metale lub inne materiały oraz wszelkie obiekty rozgrzane do
    wysokiej temperatury,
  • w przypadku promieniowania laserowego:
    a) lasery, czyli każde urządzenie wytwarzające lub wzmacniające promieniowanie optyczne w procesie kontrolowanej emisji wymuszonej,
    b) urządzenia laserowe, czyli każde urządzenie zawierające jeden albo więcej laserów w złożonym układzie optycznym, elektrycznym lub mechanicznym,
    c) laserowe systemy transmisji światłowodowej, w tym światłowodowe systemy
    telekomunikacyjne, 
    d) źródła promieniowania wykorzystujące głównie emisję spontaniczną, lecz charakter wytwarzanego promieniowania i stwarzane przez niego zagrożenia uzasadniają traktowanie takiego źródła na równi z laserami.

Promieniowanie widzialne VIS

Oświetlenie jest jednym z ważniejszych czynników wpływających na wydajność i wypadki przy pracy oraz zdrowie pracowników. Promieniowanie widzialne jest to promieniowanie optyczne zdolne do bezpośredniego wywoływania wrażeń wzrokowych.

Granice widmowego przedziału promieniowania widzialnego nie są ściśle określone i zależą od wartości strumienia energetycznego docierającego do siatkówki oka oraz od czułości oka obserwatora.

Wymagania oświetleniowe (rozkład luminacji, natężenie oświetlenia, olśnienie, oddawanie barw i tętnienie strumienia) wynikają z uwzględnienia trzech podstawowych potrzeb człowieka:

  • wygody widzenia, przy której pracownicy mają dobre samopoczucie (wpływa to również pośrednio na wzrost wydajności pracy),
  • wydolności wzrokowej, przy której pracownicy są w stanie wykonywać zadania wzrokowe, nawet w trudnych warunkach i w wydłużonym czasie,
  • bezpieczeństwa.

W zakładach pracy można znaleźć wiele stanowisk pracy, dla których odpowiednie warunki oświetleniowe odgrywają istotną rolę.

Niewłaściwe warunki oświetleniowe wywołują wiele niekorzystnych zmian i reakcji organizmu ludzkiego, m.in. zmęczenie oczu i zmęczenie nerwowe. Pierwszy rodzaj zmęczenia występuje wskutek jednostronnego i intensywnego obciążenia poszczególnych funkcji oka (obciążenia mięśni akomodacyjnych, przeciążenie siatkówki).

Zmęczenie to objawia się:

  • bólami głowy,
  • łzawieniem i zaczerwienieniem powiek i spojówek,
  • zmniejszeniem zdolności akomodacji,
  • zmniejszeniem ostrości widzenia, wrażliwości na kontrasty i szybkości spostrzegania.

Powyższe objawy są spowodowane przede wszystkim niewystarczającym oświetleniem i wadą wzroku.

Zmęczenie nerwowe występuje przy pracach o wysokich wymaganiach percepcji wzrokowej, przy czym nie chodzi o duże obciążenie części optycznej oka.

Objawy zmęczenia nerwowego to:

  • uczucie niechęci i ogólna ociężałość,
  • tendencje do bólu głowy i nudności,
  • bezsenność i utrata apetytu.

Obydwa rodzaje zmęczenia sumują się podczas prac wzrokowych. Wpływa to na zmniejszenie wydajności, jakości pracy, zwiększenie częstości wypadków przy pracy itp.

Odpowiednie oświetlenie wpływa na podniesienie wydajności pracy przy równoczesnym zmniejszeniu obciążenia pracującego człowieka.

Promieniowanie podczerwone IR

Promieniowanie podczerwone (cieplne) obejmuje promieniowanie optyczne.

Dzieli się je na trzy zakresy:

  • IR-A od 780 do 1400 nm (bliska podczerwień),
  • IR-B od 1,4 do 3 µm (średnia podczerwień),
  • IR-C od 3 µm do 1 mm (daleka podczerwień).

Źródłami promieniowania podczerwonego są:

  • gorące stanowiska pracy w hutach, odlewniach, walcowniach, kuźniach, hutach szkła (1600°C),
  • piece martenowskie, piece łukowe (1600°C),
  • odlewnie żeliwa, metali kolorowych (1000 – 1200°C),
  • odlewnie stopów metali lekkich (600 – 700°C),
  • powierzchnie pieców i inne duże powierzchnie grzejne o temperaturze do 500°C.

Promieniowanie podczerwone, oddziałując na pracownika, może spowodować:

  • bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia: udar cieplny, zapaść serca z powodu stresu cieplnego, oparzenie termiczne skóry,
  • schorzenia w wyniku długotrwałego narażenia: zaćma hutnicza, chroniczne i ostre zapalenie spojówek, występowanie pigmentacji skóry – po wielu latach owrzodzenia, a nawet rak skóry,
  • występowanie uciążliwych warunków pracy w
    wyniku zmęczenia.

Narażenie pracowników

Narażenie zawodowe na promieniowanie podczerwone istnieje w następujących zawodach: spawacze, strażacy, pracownicy odlewni i stalowni w hutnictwie metali, dmuchacze, operatorzy pieców do wypalania w hutnictwie szkła, palacze kotłowni, hartownicy pieców gazowych, kowale, lutownicy, operatorzy laserów.

Zagrożenie pracowników promieniowaniem podczerwonym rozpatruje się z punktu widzenia możliwości uszkodzenia termicznego skóry oraz siatkówki, soczewki i rogówki oka.

Promieniowanie nadfioletowe UV

Promieniowaniem nadfioletowym (UV), występującym na stanowisku pracy, nazywamy promieniowanie optyczne obejmujące zakres długości fali od 100 nm do 400 nm.

Źródła promieniowania UV

Najczęstszym źródłem promieniowania nadfioletowego są prace spawalnicze z użyciem łuku elektrycznego. Szczególnie niebezpieczne są palniki plazmowe, gdzie źródłem promieniowania nadfioletowego jest plazma o temperaturze wielu tysięcy stopni. Promieniowanie powstające przy spawaniu palnikiem gazowym ma o wiele niższe natężenie, poniżej normy. Narażenie na promieniowanie UV występuje także przy naświetlaniu lampami bakteriobójczymi, a także przy zabiegach leczniczych w gabinetach fizykoterapii (lampy kwarcowe).

Promieniowanie laserowe

Termin LASER oznacza wzmocnienie światła stymulowanego przez emisję promieniowania. Przy użyciu lasera uzyskuje się promieniowanie monochromatyczne o długości fal widzialnych w zakresie podczerwieni i nadfioletu. Laser zbudowany jest z medium wzmacnianego i rezonatora.

Ze względu na rodzaj wzmacnianego medium rozróżnia się lasery:

  • gazowe,
  • cieczowe,
  • na ciele stałym,
  • molekularne,
  • półprzewodnikowe.

Ze względu na rodzaj pracy lasery dzielimy na:

  • laser pracy ciągłej (D),
  • lasery impulsowe (I),
  • lasery impulsowe z modulacją dobroci (R),
  • lasery impulsowe z synchronizacją modułu (M).

Najczęściej urządzenia laserowe stosowane są do obróbki materiałów (cięcie i spawanie), przechowywania i odczytu danych, w lecznictwie (mikrochirurgia laserowa, rehabilitacja).

Promieniowanie jonizujące

Promieniowanie jonizujące to promieniowanie elektromagnetyczne (np. rentgenowskie lub gamma) oraz promieniowanie korpuskularne (np. promieniowanie α i β) zdolne do wywołania jonizacji w substancji przez którą przechodzi.

Wpływ promieniowania jonizującego na człowieka

W wyniku wchłonięcia cząstek lub fotonów promieniowania dochodzi bezpośrednio do jonizacji atomów struktur komórkowych, zmian przepuszczalności błon komórkowych, powstania toksyn radiacyjnych – przede wszystkim następuje radioliza wody prowadząca do zaburzenia kierunków przemian biochemicznych i składu chemicznego komórek.

W wyniku promieniowania może nastąpić:

  • uszkodzenie i zaburzenie łańcuchów DNA,
  • zniszczenie lipoproteidowych składników błon komórkowych,
  • zaburzenie syntezy białka,
  • zmiana aktywności enzymów katalizujących,
  • zaburzenie gospodarki elektrolitami.

Wielkość tych zmian zależy od:

  • wielkości dawki promieniowania,
  • rodzaju promieniowania i jego energii,
  • warunków napromieniowania, tj. szybkości dawkowania i masy napromieniowanego człowieka,
  • wrażliwości tkanek na napromieniowanie – do najbardziej promienioczułych zalicza się tkankę limfatyczną, tkankę krwiotwórczą i komórki rozrodcze, a także błonę śluzową jelit, soczewkę oka.

Źródła promieniowania jonizującego możemy podzielić na:

  • naturalne – występujące w przyrodzie w warunkach naturalnych (w glebie, żywności, roślinach oraz promieniowanie kosmiczne),
  • sztuczne – izotopy promieniotwórcze niewystępujące w przyrodzie w warunkach naturalnych, urządzenia jądrowe, aparaty rentgenowskie.

Substancje promieniotwórcze mogą być stosowane jako:

  • źródła zamknięte – umieszczone w specjalnym pojemniku (np. z ołowiu) – do źródeł zamkniętych nie ma bezpośredniego dostępu,
  • źródła otwarte – substancje promieniotwórcze, z którymi wykonuje się takie czynności jak rozpuszczanie, rozcieńczanie, dozowanie itp. – w tych przypadkach istnieje prawdopodobieństwo skażenia ciała oraz jego napromieniowania.

 

 

Czynniki chemiczne - identyfikacja

Substancje toksyczne – występujące w środowisku pracy związki chemiczne mogą mieć różną toksyczność zależną od stopnia powinowactwa danego związku do tkanek i narządów ustroju, jak i od sposobu działania na organizm. W związku z tym dla tych związków zostały określone dopuszczalne dawki określone jako Najwyższe Dopuszczalne Stężenie (NDS), Najwyższe Dopuszczalne Stężenie Chwilowe
(NDSCh) i Najwyższe Dopuszczalne Stężenie Pułapowe (NDSP).

Substancje toksyczne mogą działać na człowieka w sposób:
– niezależny (różne substancje o różnym działaniu),
– sumujący (sumowanie skutków biologicznego oddziaływania substancji),
– synergistyczny (wspomagający, np. alkohol i rozpuszczalniki), 
– antagonistyczny (jednoczesne występowanie substancji szkodliwych osłabia ich toksyczność).

Substancje drażniące – związki chemiczne, przeważnie w postaci gazowej, wywołujące działanie drażniące błon śluzowych i skóry.
Należą do nich: amoniak, chlorowodór, chlor, fosgen, tlenki azotowe, fluor, fluorowodór, izocyjaniany, tworzywa poliuretanowe, kleje i rozpuszczalniki, związki ftalowe, ftalanowoglikolowe, utwardzacze łączone z kwasem fosforowym, siarkowym i innymi oraz inne związki o działaniu drażniącym.

Substancje uczulające – związki chemiczne wywołujące uczulenie (alergię) jako swoistą na nie reakcję organizmu. Największe znaczenie w praktyce przemysłowej mają alergeny kontaktowe, które po zetknięciu z powierzchnią skóry powodują stany zapalne, rumień, wypryski i inne zmiany skórne występujące najczęściej w miejscach kontaktu. Należą do nich na przykład: związki chromu, niklu, kobaltu, formalina, fenol, rezorcyna, a także wyżej wymienione substancje drażniące.

Substancje rakotwórcze – związki chemiczne o udowodnionym działaniu rakotwórczym u ludzi,
Substancje mutagenne – związki chemiczne powodujące zmiany w genach przekazywanych na następne pokolenie. Do czynników mutagennych zalicza się m.in. iperyt, formalinę, benzen, barwniki azowe, akrydynowe, pochodne puryny i pirymidyny, kwas azotowy. Zaliczyć tu można także leki wprowadzone do organizmu
matki i działające szkodliwie na płód,

Podział szkodliwych związków chemicznych w zależności od dróg wchłaniania przedstawia się następująco:
wchłanianie przez drogi oddechowe substancji toksycznych w postaci par, gazów,
dymów, aerozoli i pyłów jest najczęstszym źródłem przenikania do organizmu tych
substancji. Szybkość i sposób wchłaniania wahają się w szerokich granicach w zależności od miejsca wchłaniania w drogach oddechowych oraz właściwości fizycznych i chemicznych substancji. Wchłanianie substancji toksycznych w obrębie górnych i środkowych dróg oddechowych jest zwykle niewielkie. Najszybciej wchłanianie odbywa się w pęcherzykach płucnych (70 m² samej powierzchni pęcherzykowej przy 90 m² powierzchni wchłaniania układu oddechowego), 
przenikanie przez skórę substancji chemicznych szkodliwych do krwi może
spowodować zatrucie ogólne, niekiedy ciężkie i śmiertelne. Przez skórę będą przechodzić przede wszystkim substancje rozpuszczalne w tłuszczach (najszybciej przenikają rozpuszczalne jednocześnie w wodzie). Pocenie i wilgotność skóry wzmagają wchłanianie. Otarcia skóry powiększają jej zdolność wchłaniania nawet
kilkadziesiąt tysięcy razy,

– wchłanianie przez przewód pokarmowy szkodliwych substancji chemicznych jest stosunkowo niewielkie. Substancje te dostają się do żołądka (przez usta) najczęściej drogą pośrednią, przeniesione rękami lub wraz z pożywieniem, w czasie picia lub palenia papierosów, a więc głównie przy zaniedbaniach higienicznych.

Czynniki biologiczne

Szkodliwe czynniki biologiczne obejmują drobnoustroje komórkowe, pasożyty wewnętrzne, jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego, w tym zmodyfikowane genetycznie hodowle komórkowe, które mogą być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia.

Wirusy, mające zdolność wzrostu i rozmnażania się jedynie wewnątrz zakażonej komórki. Są reprodukowane tylko przez żywą komórkę (zwierzęcą, roślinną, bakteryjną) i w czasie swego rozwoju uszkadzają komórki gospodarza. Choroby wirusowe rozprzestrzeniają się najczęściej drogą kropelkową, tzn. przy kichaniu, kaszlu lub głośnym mówieniu osoby chorej. Do zakażenia może również dojść przez przewód pokarmowy (wirusowe zapalenie wątroby typu A), przez bezpośredni kontakt z wydalinami chorego lub przez spożycie zakażonych pokarmów oraz drogą pozajelitową przez zakażone igły, strzykawki, narzędzia chirurgiczne, stomatologiczne, przetaczanie krwi zakażonej wirusami oraz drogą płciową (wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, AIDS). Istnieją również wirusy przenoszone przez kłujące stawonogi, takie jak kleszcze i komary. Najczęściej występujące w środowisku szpitalnym zakażenia wirusowe to wirusowe zapalenie wątroby typu B, ospa wietrzna, wirusowe zapalenie spojówek na oddziałach okulistycznych. Wirus opryszczki, wirus półpaśca i wirus cytomegalii wywołują zakażenia o ciężkim przebiegu klinicznym u chorych ze zmniejszoną odpornością.

Wśród chorób wywoływanych przez wirusy odzwierzęce, jak niesztowicy, ospy krów, pryszczycy przeważają ospopodobne choroby skóry i grypopodobne zakażenia u rolników o przeważnie łagodnym przebiegu. Wirus rzekomego pomoru drobiu może powodować u hodowców drobiu ostre zapalenie spojówek określane jako choroba Newcastle. Należy także wspomnieć o wirusach występujących u zwierząt, jak: wirus wścieklizny, kleszczowego zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, na które są narażeni leśnicy, weterynarze, pracownicy ogrodów zoologicznych, ferm lisów itp.

Bakterie są to drobnoustroje jednokomórkowe, rozmnażające się przez podział. Bakterie występujące u człowieka można podzielić na podstawie ich zdolności do barwienia się metodą Grama na bakterie G(-) i G (+). Niektóre z nich mają zdolność tworzenia form przetrwalnikowych w warunkach niesprzyjających dalszemu wzrostowi komórki. Mogą one ponownie przejść w formy rozwojowe, wówczas gdy warunki zewnętrzne staną się sprzyjające. Miejscami wniknięcia są najczęściej drogi oddechowe, układ pokarmowy, uszkodzone błony śluzowe i skóra.

Wśród gram-ujemnych pałeczek wywołujących choroby odzwierzęce największe znaczenie mają pałeczki wywołujące ciężką chorobę narządową – brucelozę. Wiele bakterii znajduje się stale w organizmie człowieka, a do wystąpienia objawów chorobowych dochodzi w odpowiednich warunkach, takich jak: obniżenie odporności organizmu, zaburzenia biocenozy w przewodzie pokarmowym lub po zakażeniu wirusowym. Bakterie chorobotwórcze cechują się zdolnością do wytwarzania toksyn oraz zdolnością do rozprzestrzeniania się w organizmie i rozmnażania w nim.

Grzyby mogą powodować zarówno zakażenia uogólnione, jak i zmiany miejscowe, np. na skórze i błonach śluzowych. U dzieci, zwłaszcza u noworodków i niemowląt, dość często spotyka się zakażenie drożdżakiem. Szczególnie ciężki przebieg mają zakażenia płuc i ośrodkowego układu nerwowego wywołane przez Cryptococcus neoformans. Zarówno Candida albicans, jak i Cryptococcus wywołują nadkażenia u osób ciężko chorych leczonych antybiotykami i chorymi z rozległymi oparzeniami.

Do grzybów i ich składników mogących spowodować zmiany chorobowe należą:
– grzyby niższe (pleśnie, dermatofity),
– mikotoksyny,
– glukany,
– podstawczaki.

Riketsje są to drobnoustroje bakteriopochodne. Zajmują pośrednie miejsce między wirusami i bakteriami. Swoimi właściwościami zbliżają się z jednej strony do wirusów (pasożytnictwo wewnątrzkomórkowe), z drugiej zaś do bakterii (budowa komórkowa). Przenoszone są one na człowieka przede wszystkim przez wszy, pchły i kleszcze. Do najczęściej spotykanych chorób należą: dur plamisty, gorączka Q, gorączka Gór Skalistych.

Stawonogi, a szczególnie pył z nich, wydaliny i inne drobne cząstki mogą powodować występowanie chorób alergicznych układu oddechowego. Należą do nich skorupiaki, pajęczaki i owady.

Mykoplazmy są drobnoustrojami mniejszymi od bakterii, mają jednak metabolizm podobny do bakteryjnego. U człowieka wywołują tzw. nietypowe zapalenie płuc.

Pierwotniaki są to jednokomórkowe organizmy zwierzęce. Pierwotniaki chorobotwórcze wydzielają do środowiska enzymy, hemolizyny, a także toksyczne i antygenowe substancje, które są przyczyną objawów klinicznych. Najczęstsze zakażenia pierwotniakowe u człowieka to toksoplazmoliza, lambioza.

Robaki pasożytnicze mogą oddziaływać chorobotwórczo zarówno jako organizmy dojrzałe, jak i w stadium larwalnym. Zakażenie (tzw. inwazja) następuje zwykle drogą pokarmową, przez połknięcie jaj lub larw pasożyta. Najczęstsze robaczyce przewodu pokarmowego to owsica, glistnica, tasiemczyce i włośnica.

Czynniki biologiczne wywierają niekorzystny wpływ na organizm ludzki i mogą być przyczyną chorób zawodowych. Wyżej wymienione czynniki biologiczne (wirusy, riketsje, bakterie, grzyby itd.) mogą wywoływać:
– zawodowe choroby zakaźne i inwazyjne – należą do nich:
a) bruceloza – odzwierzęca choroba zakaźna, na którą są narażeni pracownicy zajmujący się hodowlą zwierząt, lecznictwem medycznym i weterynaryjnym,   

b) leptospiroza – odzwierzęca choroba zakaźna obejmująca zachorowania przede wszystkim pracowników przemysłu mięsnego, rolno-spożywczego, rolnictwa, melioracji, kanalizacji, robót ziemnych, personelu zootechniczno-weterynaryjnego, hodowców zwierząt futerkowych i drobiu, myśliwych, 

c) wirusowe zapalenie wątroby (WZW) zróżnicowane w zależności od typu A czy B zachorowań. Choruje na to schorzenie głównie personel medyczny ze szczególnym
zagrożeniem grup zawodowych tzw. specjalnego ryzyka odnośnie zakażenia
wirusem B (pracownicy oddziałów zakaźnych, stacji krwiodawstwa itp.),

– schorzenia układu oddechowego – wywoływane przez drobnoustroje pochodzenia roślinnego (bakterie, promieniowce, grzyby), które np. w trakcie procesów magazynowania, przetwarzania i użytkowania różnych surowców roślinnych uwalniają się wraz z pyłem i stanowią zagrożenie np. dla rolników, pracowników
spichrzów, młynarzy, pracowników zatrudnionych w słodowniach, wytwórniach pasz, tartakach itp.
– choroby uczuleniowe powodowane przez alergeny pochodzenia zwierzęcego lub
roślinnego.

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych

Szkodliwe czynniki biologiczne, w zależności od możliwości wywoływania chorób u ludzi dzielą się na 4 grupy zagrożenia:

Grupa 1 zagrożenia – czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne.

Grupa 2 zagrożenia – czynniki, które mogą wywoływać choroby u ludzi, mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale rozprzestrzenianie ich w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

Grupa 3 zagrożenia – czynniki, które mogą wywoływać ciężkie choroby u ludzi, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

Grupa 4 zagrożenia – czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

Pyły przemysłowe w środowisku pracy

Pyłem nazywamy zbiór cząstek stałych, które wyrzucane do powietrza atmosferycznego pozostają w nim przez pewien czas. Najczęściej są to cząstki o wymiarach poniżej 300 mikrometrów.

Do najbardziej pyłotwórczych procesów technologicznych zalicza się: kruszenie, mielenie, przesiewanie surowców, procesy transportowe i mieszanie ciał sypkich, czynności oczyszczania, toczenia, szlifowania, polerowania itp.

Oddziaływanie pyłów na organizm ludzki

Szkodliwe działanie pyłu przemysłowego na organizm ludzki zależy od:
– rodzaju pyłu, wielkości poszczególnych cząstek – stężenia pyłu w powietrzu,
– czasu ekspozycji,
– rozpuszczalności pyłu w cieczach ustrojowych,
– kształtu cząstek (włókna, kształty ostre, obłe),
– zawartości wolnej krystalicznej krzemionki.

Pyły (w zależności od działania na organizm ludzki) można podzielić na:
– pylicotwórcze,
– drażniące,
– alergiczne,
– toksyczne,
– rakotwórcze.

Pyły pylicotwórcze.

O przedostaniu się pyłu do płuc decyduje wielkość pyłu. Pyły o średnicy powyżej 5 mikrometrów prawie w całości zatrzymywane są w górnych drogach oddechowych. Do pęcherzyków płucnych docierają pyły o średnicy 1-3 mikrometrów, powodując określone działanie biologiczne. Z punktu widzenia medycznego pylicą nazywamy nagromadzenie pyłu w płucach i reakcję tkanki płucnej na jego obecność.

W zależności od rodzaju zmian anatomopatologicznych rozróżniamy pylice:
kolagenowe, wywołane działaniem pyłów zwłókniających i charakteryzujące się rozwojem włókien kolagenowych w tkance płucnej, trwałym uszkodzeniom struktury pęcherzyków płucnych i bliznowatymi zmianami (pył krzemowy, azbestu i aluminium),
niekolagenowe, wywołane przez pyły niezwłókniające lub o słabym działaniu
zwłókniającym, bez uszkodzenia struktury pęcherzyków. Reakcja na pył jest potencjalnie odwracalna.

Pyły drażniące

Większość pyłów posiada oddziaływanie drażniące na zewnętrzne części ciała, jak spojówki oczu, błony śluzowe górnych dróg oddechowych.

Pyły alergiczne

Do pyłów o działaniu alergicznym (uczulającym) należą głównie pyły pochodzenia organicznego, np. pyły bawełny, wełny, lnu, drewna, pyłki kwiatowe itp.

Pyły toksyczne

Pyły związków chemicznych, które mogą być rozpuszczalne w płynach ustrojowych i powodować przez to zatrucia (np. pyły związków ołowiu, miedzi, cynku, manganu, niklu itp.)

Pyły rakotwórcze

Pyły powodujące powstanie chorób nowotworowych. Należą do nich: azbest i ostatnio także pyły drewna twardego buku i dębu

Czynniki psychofizyczne

Czynniki psychofizyczne można podzielić na:
– obciążenie fizyczne (pracę fizyczną),
– obciążenie psychonerwowe.

Obciążenie fizyczne organizmu człowieka wynika głównie z czynności obsługiwania maszyn i stanowisk pracy. W związku z tym będziemy mówili o:
obciążeniu rąk – związane przede wszystkim z czynnościami sterowania i manipulowania przedmiotami w czasie pracy – podstawowymi kryteriami obciążenia rąk będą więc opory elementów sterowniczych i inne siły pokonywane rękami podczas operacji technologicznych oraz równomierności rozłożenia czynności na obie ręce,
obciążeniu nóg – wynikające z pokonywania elementów sterowniczych,  chodzenia, przenoszenia ciężarów lub pracy w pozycji stojącej.

Obciążenie psychiczne związane z wykonywaniem zadań wynika przede wszystkim:
ze sposobu i warunków odbierania informacji, na co wpływają:
a) cechy przestrzeni wizualnej (rozmieszczenie elementów obserwacji, widoczność),
b) jakość elementów informacji,
c) jakość oświetlenia,
d) możliwość pomyłek w odbiorze informacji i ich konsekwencji ,
z warunków podejmowania decyzji, a więc:
a) ilości i stopni skomplikowania informacji poprzedzających decyzje,
b) alternatyw (dróg wyboru),
c) konsekwencji błędnych decyzji,

ze sposobu i warunków wykonywania czynności, np.:
a) cech przestrzeni operacyjnej,
b) jakości elementów sterowania,
c) rytmu pracy narzuconego przez maszynę lub proces technologiczny,
d) warunków materialnych utrudniających czynności,
e) możliwości popełnienia błędu i wynikających z tego konsekwencji.

Przeciążenie lub niedociążenie psychiki podczas realizacji tych zadań zaburza przebieg procesów psychicznych i wywołuje niekorzystne następstwa.

Przeciążenie psychiki – nadmierna aktywność całej psychiki lub pewnych jej funkcji przez dłuższy okres zmiany roboczej. Najczęściej jest to wywołane przez wadliwą konstrukcję obsługiwanego urządzenia (z punktu widzenia zasad ergonomicznych) lub niewłaściwie zaprojektowany proces technologiczny.

Niedociążenie psychiki – ograniczenie pracy człowieka związane najczęściej z procesem automatyzowania maszyn, urządzeń czy procesów technologicznych, co powoduje osłabienie aktywności psychicznej przy równoczesnej konieczności czuwania.

Poza obciążeniem związanym z przeciążeniem lub niedociążeniem niekorzystnie wpływa na człowieka monotonia pracy – powodująca występowanie objawów obciążenia psychicznego. Ta uciążliwość psychiczna wynika z jednostajności bodźców, działań i niezmiennej sytuacji pracy.